Voorproevers

In haar boek 'Erfzonde' verkent geneticus Kathryn Paige Harden de intrigerende wisselwerking tussen genetica, gedrag en moraal. Hoe verantwoordelijk zijn we voor onze daden, als zowel onze biologie als onze ervaringen ons vormen? Heeft de (genetische) wetenschap onze morele keuzes veranderd? Kunnen we anders leren kijken naar straf en vergeving? Geneticus Sonia van Dooren las het boek.

Na de laatste ijstijd warmde het klimaat weer op, veranderde het landschap en maakte de mens opnieuw zijn intrede in Europa. Waarom besloten die mensen naar hier te trekken en hier te blijven? En hoe zagen hun samenlevingen eruit? In zijn boek 'Wereldreizigers' beschrijft archeoloog Alexander van de Bunt de 'ontdekking' van Europa, vanaf de prehistorie tot en met de oudheid.

Al in de tiende eeuw wist wetenschapper Ibn Al-Haytham dat we niet met onze ogen, maar wel met onze hersenen kijken. Dat maakt hem de vader van de moderne optica. Maar toch blijft zien iets mysterieus. Mogen we onze oogbollen zomaar reduceren tot praktische lichtsensoren? Of spelen ze een grotere rol? Hoe sturen de woorden die we aan beelden geven onze waarneming van de wereld? Bernke Klein Zandvoort neemt ons zicht onder de loep in haar boek 'Oogsprong'. Een vertelling over zien en niet zien.

Na de veroveringen van Caesar drukten de Romeinen een onuitwisbare stempel op het gebied dat nu België en Nederland vormt. Ze organiseerden het bestuur, legden wegen aan, stichtten steden. Ze maakten de Lage Landen tot een sleutelregio van het West-Romeinse Rijk. Maar er was een keerzijde: de Gallische oorlogen kostten duizenden menslevens en de Pax Romana was een gewapende vrede. Robert Nouwen beschrijft 'onze' Romeinse tijd in zijn boek 'Rome en de lage landen. Van Caesar tot Clovis'.

Ieder van ons heeft een stel hersenen, maar niet iedereen gebruikt het even intensief. Professor Dick Swaab wel. Sterker nog, hij is een wereldautoriteit op het gebied van ons brein. En al sinds de publicatie van zijn boek ‘Wij zijn ons brein' is hij uit de academische cocon gekropen en een stem in het publieke leven geworden. Nu, op zijn 81ste is zijn autobiografie klaar. Of beter zijn neurobiografie: 'Hersenonderzoeker bij toeval'.

In zijn nieuwe boek 'De tijdreiziger' reist historicus Philip Dröge door de tijd. Niet zoals in 'Suske en Wiske' of 'Back to the future' maar wel als een zoektocht naar het meten van iets ongrijpbaars als tijd. Van een Zweeds eiland waar Tycho Brahe als het ware de tijd uitvond over een tempel als een kalender in India, tot aan de internationale datumgrens, de plek waar vandaag gisteren wordt en waar niemand precies weet hoe laat het is.

Het oude Egypte spreekt al eeuwen tot de verbeelding, en de opening van het nieuwe Grand Egyptian Museum in Caïro gaf die belangstelling nog een extra impuls. Ook egyptoloog Marleen Reynders is al een leven lang gefascineerd door 'De wereld van de farao's' en verzamelde haar kennis in een boek met bekende verhalen over piramides en hiërogliefen, maar ook met nieuwe inzichten over de rol van de Nijl en de macht van vrouwen.

Taiwan heeft vele bezetters gekend: de Portugezen, de Nederlanders, de Japanners en Chinezen. De afgelopen decennia heeft het eiland zich ontwikkeld tot een goed functionerende democratie en een technologische supermacht. Maar de onafhankelijkheid van Taiwan wordt al decennia betwist door China. Wordt Taiwan inderdaad het volgende geopolitieke brandpunt en wat zijn dan de gevolgen? Oost-Aziëspecialist Rien T. Segers onderzoekt het in zijn nieuwe boek.

Daan Gielis was een naam die je overal hoorde gonzen in de kunstwereld. Zijn speelse sculpturen en poëtische neoninstallaties kenden steeds meer succes. Net op het moment dat zijn carrière de wind in de zeilen kreeg , ging zijn gezondheid steil bergafwaarts. Daan leed aan de ongeneeslijke auto-immuunziekte sclerodermie. Oliver Rynders maakte met 'Happy sad' een documentaire over een kunstenaar die onvermoeibaar, tussen hoop en vrees, verder bleef werken aan zijn oeuvre.

Ivo Michiels, een naam die we misschien nog kennen uit de lessen Nederlands, was een literaire reus die in zijn experimentele romans de grenzen van de literatuur opzocht. Maar hij was ook een sfinx, die zijn literaire labyrint bouwde om zelf zijn raadsels niet te moeten prijsgeven. Sigrid Bousset kende hem al van in haar kindertijd. Ze schreef een onthullend maar diepmenselijk boek over haar oude mentor: 'Wat ik haar niet vertelde'.

Sarah De Vlam schreef '¡Me gusta!', een boek over Spanje, droombestemming voor bleke vakantiegangers, hippe citytrippers en zoekende pelgrims. Land van de zon, maar met een soms donker verleden. Ze woont en werkt zelf al jaren in Spanje, of beter: in Catalonië. Want hoe Spaans voelen al die Spanjaarden zich?

Rond, gezond, en als alles meezit behoorlijk knapperig en sappig. Pinokkio nam er één mee naar school, Eva bood Adam een hapje uit de hare aan. De appel! Evelien De Vlieger maakte met illustratrice Wendy Panders het boek 'De mooiste van het land', met sappige weetjes en verhalen over een onderschatte vrucht. Een boek met sprookjes, maar vooral ook met verrassende ware verhalen: bijvoorbeeld hoe beren de appel zoeter maakten.

Flor Didden is expert migratie bij 11.11.11. In zijn boek 'Bel me als je daar bent' reist hij langs de Europese buitengrenzen en maakt hij de balans op van tien jaar 'vluchtelingencrisis' en migratiebeleid. Hij komt in bossen, ziekenhuizen en opvangcentra en praat met mensen op de vlucht en met solidaire, bezorgde burgers. Schrijnende verhalen, maar ook hier en daar een lichtpunt. En een pleidooi voor een ander beleid.

De zeven hoofdzonden kennen velen misschien vooral uit Humo-interviews of uit een film met Morgan Freeman maar duizend jaar lang vormde deze lijst van trots, afgunst, woede, luiheid, hebzucht, gulzigheid en lust een gids tot zelfkennis. Met de hulp van deze zeven zonden kon je als middeleeuwer werken aan je tekortkomingen en je problemen oplossen. Historicus Peter Jones schreef er een boek over: 'Zelfhulp uit de Middeleeuwen'. Jonas Roelens las het.

De digitale samenleving lijkt een onstuitbare sneltrein. Maar wie heeft het spoor getrokken, wie bepaalt de snelheid en waar gaat de reis naartoe? Volgens Paola Verhaert rijdt deze trein niet blindelings: achter de schermen sturen macht en belangen de koers. In haar essay 'Technologie is politiek' ontrafelt Verhaert de structuren die digitaal onrecht voeden en onderzoekt ze de rol van technologie in het Cambridge Analytica-schandaal of de Nederlandse Toeslagenaffaire.

Vrijlating uit de gevangenis wordt vaak gezien als een nieuw begin, maar voor velen start dan een harde realiteit: een leven zonder netwerk, zonder toegang tot basisdiensten, vaak met dakloosheid, armoede en mentale problemen. Elk jaar komen zo'n 20.000 mensen vrij, maar de samenleving lijkt hen niet altijd terug te willen. Na een toevallig gesprek met iemand die pas vrijkwam, besloot Layla El‑Dekmak deze weinig zichtbare wereld te onderzoeken in de audiodocu 'Vrij. Over leven na detentie'.

Niets belangrijker dan gezien en gehoord worden als kind, om een goeie start te kunnen maken. Dat is de basis van de podcast met logische titel #GezienGehoord, van SOS Kinderdorpen. Daarin gesprekken met mensen die zich weinig of niet gehoord en gezien voelden in hun jeugd, en gesprekken met experts. In deze 'Voorproevers' een uit elke categorie: ervaringsdeskundige Ronny Mosuse en jeugdpsychiater Eva Kestens.

Kloegen ze in de middeleeuwen al over de jeugd van tegenwoordig? En bestond er eigenlijk wel zoiets als 'jeugd' in de middeleeuwen of is dat een 20ste-eeuwse uitvinding? En zijn ze altijd lui, spilzuchtig en onverantwoordelijk geweest? Goede vragen, en aan historici om ze te beantwoorden. Peter Stabel en Anke De Meyer zijn er zo twee en zij schreven een boek over de stedelijke jongerencultuur in de laatmiddeleeuwse Lage Landen. Het is geen hiphop en social media maar het scheelt niet veel.

We leven in een tijd waarin de werkelijkheid niet langer is gebaseerd op een gedeelde ervaring, maar een product is dat per individu op maat wordt gemaakt. Wie controle heeft over het verhaal, heeft de macht om mensen een bepaalde richting in te sturen. In haar essay 'Ik zie wat ik geloof' laat Roxane van Iperen zien hoe Big Tech ons met minimale inspanningen gevangenhoudt. Maar ze toont ook vluchtroutes. Hoe kunnen we opnieuw een gezamenlijke werkelijkheid creëren?

Mannen zijn geen vrouwen. Ze begrijpen is dus geen sinecure als vrouw. Ibe Rossel gaat de uitdaging aan en in haar nieuwe boek 'Bloedspiegel' concentreert ze zich op een specifiek mannelijk fenomeen: broederschap. Maar dan niet de kameraadschap, maar de broedertwist. Van Kain en Abel tot Jake en Logan Paul. Een antropologische kijk van buitenaf.

In 1993 gaat Reginald Verhofstede als para naar Somalië, een jaar later naar Rwanda. Moeilijke missies die diepe sporen nalaten. David Van Reybrouck verwerkte zijn ervaringen al in de monoloog 'Para', en Verhofstede getuigde zelf al op de radio en in documentaires. Nu is er een boek, een autobiografische roman, over hoe we met onze geschiedenis kunnen leren leven. Hoe we de pijn, die van generatie op generatie wordt doorgegeven, kunnen stoppen. 'Zal je terugkomen?' heet zijn boek.

Toen de jonge cultuurhistoricus David Van Reybrouck op zoek was naar een alomvattende geschiedenis van Congo, bleek dat boek niet te vinden. Hij besloot het dan maar zelf te schrijven. In 2022 verscheen 'Congo: een geschiedenis'. Daarvoor baseerde hij zich niet alleen op archiefonderzoek, maar vooral ook op honderden gesprekken die hij met Congolezen voerde. Zijn ooggetuigen gaan van eeuwelingen tot kindsoldaten, van rebellenleiders tot smokkelaars, van ministers tot maniokverkoopsters.

In 2008 schreef Rebecca Solnit het essay 'Men Explain Things to Me', dat meteen viraal ging en een gevoelige snaar raakte. De tekst begint met een herkenbare anekdote over een 'mansplainende' man. Maar meer nog dan over mannen die hun alwetende autoriteit niet in vraag stellen, heeft Solnit het over vrouwen die monddood gemaakt worden of niet geloofd worden. Ook niet als het over verkrachting of mishandeling gaat. Jozefien Van Beek herlas de tekst, die in 2014 in boekvorm verscheen.

In zijn in 2018 postuum uitgegeven boek 'Feitenkennis' geeft de Zweedse statisticus en arts Hans Rosling tien redenen waarom we een verkeerd beeld van de wereld hebben en waarom het met de wereld beter gaat dan we geneigd zijn te denken. Hij baseert zich daarvoor op een grote hoeveelheid feitenmateriaal, al bevat zijn boek ook verhalen en anekdotes. Gerard Govers, professor emeritus geografie, vertelt waarom 'Feitenkennis' nog altijd een belangrijk boek is, zeker in turbulente tijden.

In 1999 publiceerde de Canadese schrijfster Naomi Klein haar boek 'No logo', een felle kritiek op neoliberalisme, mondialisering, massacultuur en uitbuiting. Daartegenover plaatst Klein: kleinschaligheid, zelfbeschikking en rebellie. De afgelopen decennia groeide het boek uit tot een bijbel voor de antiglobalistische beweging. Voor auteur Marian Donner blijft het een zeer inspirerend boek.

Henrietta Lacks was een Afro-Amerikaanse vrouw die in 1951 overleed aan baarmoederhalskanker. Net voor haar dood werden buiten haar medeweten kankercellen afgenomen en in cultuur gebracht. Die 'onsterfelijke' HeLa-cellen liggen aan de basis van medische doorbraken zoals het poliovaccin en chemotherapie. Rebecca Skloot gaf met haar boek Lacks eindelijk erkenning, en wees ook op de maatschappelijke en ethische dimensies. Ook voor kankeronderzoeker Evelien Smits is dit een belangrijk boek.

Bij de Eerste Wereldoorlog in België denken we vooral aan de loopgraven van het IJzerfront. Waar het minder vaak over gaat: tussen 1914 en 1918 was de rest van België bezet gebied. Over wat die oorlog en die bezetting betekenden voor ons land schreef Sophie De Schaepdrijver in 1997 haar bekroonde boek 'De Groote Oorlog'. 30 jaar later lijkt oorlog terug van nooit weggeweest.

Het afgelopen decennium vonden nogal wat mensen dat het niet echt lekker liep voor de mensheid, en voor de jongens en mannen in het bijzonder. Een Canadese psycholoog leek de vinger op de wonde te leggen met populaire youtubefilmpjes en weerbarstige boeken: Jordan B. Peterson. Met zijn boek '12 regels voor het leven' uit 2018 wilde hij de mensheid, en dan vooral het mannelijke gedeelte, helpen maar schopte hij ook tegen schenen. Peter Vantyghem verdiepte zich in het werk van Peterson.

Wie is de slimste van de klas in het dierenrijk? Wij mensen? Maar weten wij wel wat slim is? Een bij die rekensommen oplost vinden wij geniaal. Maar wat denkt die bij van ons mensen die niet eens de feromonen kunnen begrijpen die zij gebruiken om te communiceren? Met andere woorden: zijn wij als mens wel slim genoeg om te weten wie de slimste dieren zijn? Dat is ook de titel van een boek van primatoloog Frans de Waal uit 2016. Bioloog Jeroen Stevens herlas het.

Toen psychiater Dirk De Wachter 20 jaar geleden lezingen gaf over de nieuwe diagnose borderline, kwamen er geregeld mensen naar hem die zeiden dat ze zich daarin herkenden. Toen begon het hem te dagen dat we misschien als maatschappij met zijn allen in 'Borderline times' leefden. De lijn tussen patiënten en niet-patiënten was flinterdun. In 2012 besloot hij een boek te schrijven, 'Borderline times: het einde van de normaliteit'. Is zijn diagnose van de tijdsgeest nog altijd geldig?

Welk boek heeft jouw leven concreet veranderd? Een klassieker met impact die die verschillende lezers heeft doen besluiten om plots geen vlees meer te eten, of op zijn minst veel minder, is 'Dieren eten' van Jonathan Safran Foer. Daarin onderzoekt hij onze relatie met eten en stelt hij de vraag: zouden we nog steeds dieren eten als we wisten hoe ze op ons bord terechtkomen? Sofie Mulders, zelf ook auteur van een boek over stoppen met dieren eten, herlas het boek.

Is er iets menselijker dan taal? Maar wanneer en hoe die taal tot stand kwam, wetenschappers zijn het sinds jaar en dag grondig oneens over die kwestie. Evolutiebioloog Madeleine Beekman ontwikkelde een eigen theorie. Het feit dat wij spreken heeft volgens haar alles te maken met de zorg die we aan onze hulpeloze mensenbaby's geven. Haar boek 'Het ontstaan van taal' geeft ook inzicht in wie wij zijn als mens.

Ben je bekend met ons concept? Zo begint menig diner op restaurant. Bruno Vanspauwen is bekend met vele concepten, met veel restaurants ook, want hij is restaurantcriticus voor de krant de Standaard. Hij schreef een boek met tips voor restaurantbezoek: 'Heeft het gesmaakt?' Waar moet je op letten als je binnenkomt? Wat bestel je als aperitief? Wat zijn de voordelen van een vast menu versus gerechten à la carte? Is het slim om de aangepaste wijnen per glas te nemen?

Filip De Pillecyn is een van onze gevoeligste auteurs, die met Monsieur Hawarden het eerste genderfluïde romanpersonage uit de Vlaamse literatuur op de wereld zette. En klassiekers schreef zoals het sociaal bewogen 'Mensen achter de dijk'. Maar zijn schrijverschap wordt ook overschaduwd door de rol die hij speelde als cultureel collaborateur in de Tweede Wereldoorlog. Al was hij een overtuigd antimilitarist. Waar ontmoeten die twee Pillecyns elkaar? Chris Ceustermans schreef een biografie.

Ruim dertig jaar geleden vluchtte Mina Etemad met haar ouders en zus uit Iran. Maar de grond, de taal en de mensen heeft ze nooit losgelaten. Wat ben je het leven verschuldigd als jij in meer vrijheid mag leven dan de inwoners van je vaderland? Die vraag blijft haar achtervolgen - als schuldgevoel, als gemis, als plicht. In haar boek 'De Zangvogel' onderzoekt ze wat het betekent om je land te ontvluchten, en om niet terug te kunnen keren.

De Zes van Antwerpen was een groep ontwerpers, vrienden soms, die ook weer geen groep was of wilde zijn. In 1986 zetten deze zes de Belgische mode op de wereldkaart. Schrijver Oscar van den Boogaard praatte met hen en verzamelde hun verhalen, in zijn boek 'De Zes'.

Floor Denil is wandelvlogger. 3 maanden geleden stuurde ze haar leven een spannende richting uit, wég uit België, de bergen in. Elke Vanhaecke was producer en collega van Annemie op VRT-Radio1, voor ze naar New York vertrok. Ze is er nu gediplomeerd stadsgids met een audioplan. Toevallig – of niét – is ook Margot Otten van VRTNWS te gast: zij maakt 'Stadsoren': originele audiowandelingen in Brussel. En het mooiste wandelverhaal komt van Danny Brijs, jaar en dag de weekendtechnicus van Annemie.

De levens van beroemde Middeleeuwse vrouwen als Jeanne d'Arc, Lady Godiva en Isabella van Castilië zijn in latere eeuwen vaak uitgebuit door mannen die erop gebrand waren een nationale identiteit te creëren. Anderzijds zijn er verschillende achttiende- en negentiende-eeuwse vrouwen, die in hun eigen tijd een voortrekkersrol speelden, maar nu in de vergetelheid zijn beland. In haar boek 'Legenda' neemt Janina Ramirez het op voor al deze vrouwen. Historicus Elias Feys las het boek.

Hoe kijken dieren naar de dood? Susana Monsó vertelt in haar boek 'De olifant die geen afscheid kon nemen' over mieren die hun eigen begrafenis bijwonen, chimpansees die de tanden van hun doden schoonmaken, kraaien die plekken vermijden waar ze een karkas hebben gezien, olifanten die obsessief ivoor verzamelen en walvissen die hun overledenen wekenlang met zich meenemen. Ze laat zien dat er meer manieren zijn om te denken over sterfelijkheid dan de menselijke manier. Hans Van Dyck las het boek.

In het boek 'Met de billen bloot' fileert gastro-enteroloog en proctoloog Magali Surmont hardnekkige mythes over onze darmen: van kiwi's over microbioomtesten tot stoelgangtinten. Ze maakt de lezer wegwijs in het darmstelsel, vertelt over aandoeningen, maar ook over hoe je je darmen gezond houdt. Ze vertaalt wetenschappelijke kennis naar een toegankelijk verhaal. En als proctoloog wil ze taboes over de anus doorbreken.

Het verhaal van het Instituut voor Tropische Geneeskunde begint in 1906 bij Leopold II in Brussel met 'un cours de préparation pour les médecins se destinant à la carrière tropicale'. In 1933 verhuist het Instituut naar Antwerpen waar het opleidingscentrum met kliniek uitgroeit tot een wereldvermaard instituut voor onderwijs, onderzoek en medische zorg. Nu is er een boek over 120 jaar geschiedenis, opgevat als een rondleiding door het iconische art-decogebouw. Nico Van Aerde is onze gids.

Weinig dingen zijn spannender dan de overgang van het zesde leerjaar naar het eerste middelbaar. Want hoe zal die grote school zijn? Ga je je klasgenoten van de afgelopen zes jaar ooit nog terugzien? En welke weg gaan jullie dan allemaal uit de komende jaren? Sara de Monchy vat die gevoelens samen in haar podcast 'De Rolverdeling', want oh ja: déze laatstejaars hebben nog een extra stressfactor: welke rol krijgen zij in de eindmusical? En wat zegt die over hun rol in het echte leven?