Voorproevers

Welke keuzes heb jij vandaag gemaakt omtrent je lijf? Welke kleren heb je aangedaan? Heb je een afspraak gemaakt voor een botox-injectie? Ben je gaan sporten? Al die keuzes worden ingegeven door héél veel factoren en door heel dwingende schoonheidsidealen, dus misschien zijn we wel minder vrij dan we denken, én misschien moeten we daar dringend iets aan doen. Dat is waar Tatjana Almuli over schrijft in ‘Tot lijf gemaakt'. Een heel noodzakelijk boek.

In de podcast 'Vrouwen des Huizes' leren we twee vrouwen uit de nieuwe tijd van dichtbij kennen, hertogin Anna van Croy (1564–1635) en gravin Marie Catherine van Merode (1743–1794). Hun dagen waren zéér gevuld, en niet enkel met borduren in een torenkamer. Vooral ook met het beheren van een patrimonium en met familiezaken. Historici Mirella Marini en Freeke De Meyer vertellen er alles over. Met niet alleen aandacht voor upstairs voor ook voor downstairs: bedienden, keukenmeiden, kamervrouwen.

Hoe komt het dat we zo weinig weten over Afrika en er toch een uitgesproken mening over hebben? Hoe komt het dat veel van die aannames niet bepaald in het voordeel van de Afrikanen zijn? In hun boek 'Afrika: Het abc van het cliché' leggen Barbara Rottiers en Annick De Rop de bestaande clichés onder een vergrootglas. Is Afrika echt arm? Hebben alle Afrikanen nu echt zo'n geweldig gevoel voor ritme? Wil iedereen in Afrika naar Europa komen? En hoe kijken Afrikanen naar zichzelf?

In haar boek 'De pijnparadox' ontrafelt anesthesioloog en pijnspecialist Monique Steegers hoe pijn in het vrouwenlichaam ontstaat en werkt: hoe hormonen, het zenuwstelsel, de genen en het immuunsysteem een rol spelen, waarom pijn anders kan worden ervaren dan bij mannen, en waarom standaard medische kennis tekortschiet. Eeuwenlang gold het mannelijke lichaam als norm, met gevolgen die nog elke dag voelbaar zijn.

De 'Godmother van Nederland'. Als je die woorden hoort, ben je benieuwd. Misschien nog meer benieuwd dan wanneer je de 'Godfather' zou horen, toch? In de podcast 'Ze noemen haar de Godmother' zoekt Gabriella Adèr uit of de in 2024 in Colombia gearresteerde Aura C. wel degelijk één van de grote drugsbazen van Nederland is. En terwijl Adèr meer te weten probeert te komen over het leven van Aura, komt ze verschillende vrouwen in de onderwereld op het spoor.

Met vrachtwagens, fietsen, vliegtuigen, boten, riksja's of motoren lappen ze vooroordelen, tradities en wetten aan hun laars. Overal ter wereld gaan moedige vrouwen op pad. Ze dagen rolpatronen uit, veranderen hun omgeving, verwerven onafhankelijkheid. Trui Hanoulle heeft deze 'Baanbreeksters' opgezocht, gefotografeerd en hun verhalen opgetekend. Zoals dat van Barbara, mecanicien bij het Britse leger in WO II, of Mahnaz, truckchauffeur in Iran.

Is de ruimte eindig of oneindig? Is het verschil tussen ons en God dat wij eindig zijn en God oneindig is? Of bestaat oneindigheid alleen in de fictie van wiskundigen die beweren dat je kan blijven tellen en nooit moet stoppen? Filosoof Victor Gijsbers schreef een boek over 'Oneindigheid' en noemt het 'een filosofische gids'. Waarom heeft het zin om na te denken over oneindigheid?

Schrijfster Kathleen Vereecken meent het begin van een historische roman in handen te hebben, met een voormoeder als inspirerende spilfiguur. Tot dat zorgvuldig opgebouwde verleden scheurt: een cruciale schakel in haar stamboom blijkt niet te kloppen. Verwondering slaat om in achterdocht. Wat is feit, wat is doorvertelde fictie? De roman werd een non-fictieboek: 'De beste families'. Over hoe familieverhalen ontstaan, worden doorgegeven en ons zelfbeeld vormen.

De biografie die historicus Vincenzo De Meulenaere schreef over Karel V, heeft als ondertitel: 'De machtigste man ooit in Vlaanderen geboren'. Hoe machtig was hij werkelijk? Hoe slaagde hij erin zijn grote rijk te besturen? En hoe 'Vlaams' was onze Keizer Karel, geboren in de latrines van het Gentse Prinsenhof en gestorven in een Spaans klooster? De Meulenaere vertelt zijn fascinerende levensverhaal met oog voor zijn merkwaardige kleine kanten.

Jotie T'Hooft wordt in de lessen Nederlands op school al te vaak gereduceerd tot de te snel opgebrande junkie van de neoromantiek. Maar de hardnekkige vonk van zijn uitzonderlijke talent en zijn groots en meeslepende leven kan nog steeds oplaaien in jonge zielen van vandaag. Dat blijkt uit de begeesterde podcast 'Joootie' van theatermakers en Jotieliefhebbers Winter De Cock, Hanna Mensink en Robbe Embrechts.

Dora Richter en Gerd Katter behoren tot de eerste trans mensen in de geschiedenis die fysiek van geslacht veranderden. Dat gebeurde bij het revolutionaire Institut für Sexualwissenschaft van de arts Magnus Hirschfeld in Berlijn. In zijn boek 'Transgender pioniers' vertelt Alex Bakker hun verhaal en dat van het instituut. Hoe was hun leven voor en na de transitie? En wat was de betekenis van het instituut dat in 1933 door de nazi's werd verwoest?

In 1925 reisde schrijver en journalist Joseph Roth naar Zuid-Frankrijk en werd er verliefd op de streek. Op het feest van het eten in Lyon, de tragische ruïnes van Les-Baux-de-Provence, Marseille dat tegelijk aantrekt en afstoot. Honderd jaar later trekt Frankrijkcorrespondent Jolien de Bouw door de Midi met Roth als gids. In een brief aan Roth en de lezer beschrijft ze hoe het land de voorbije eeuw veranderd is maar nog altijd fascineert. Die brief werd een boek: 'Als Roth in Frankrijk'.

Onze nationale kunstgeschiedenis is een schatkamer van LGBTQ-kunst. Soms als krachtig statement, vaak subtiel versluierd. Jonas Roelens en Thijs Dekeukeleire verzamelen in hun boek 'Kunst uit de kast' vijftig queer kunstwerken. Van een perfect gepositioneerde pijloker bij Rubens tot een queerbewuste koekoek bij Kasper Bosmans. Van een middeleeuwse Vernietiging van Sodom tot een collage van Sofie Muller als verknipte genderidentiteit.

Een deurklink, een briefje van tien euro: we vinden geregeld iets vies, terwijl het in wezen onschuldig is. Ons verlangen naar een schoon en smetvrij bestaan kan het rationele overstemmen. Wie bepaalt wat vies en wat proper is? Luuk Vulkers ontleedt in 'Alles lekt' het fascinerende fenomeen dat hemzelf ook ontregelde: smetvrees.

In haar boek 'Erfzonde' verkent geneticus Kathryn Paige Harden de intrigerende wisselwerking tussen genetica, gedrag en moraal. Hoe verantwoordelijk zijn we voor onze daden, als zowel onze biologie als onze ervaringen ons vormen? Heeft de (genetische) wetenschap onze morele keuzes veranderd? Kunnen we anders leren kijken naar straf en vergeving? Geneticus Sonia van Dooren las het boek.

Na de laatste ijstijd warmde het klimaat weer op, veranderde het landschap en maakte de mens opnieuw zijn intrede in Europa. Waarom besloten die mensen naar hier te trekken en hier te blijven? En hoe zagen hun samenlevingen eruit? In zijn boek 'Wereldreizigers' beschrijft archeoloog Alexander van de Bunt de 'ontdekking' van Europa, vanaf de prehistorie tot en met de oudheid.

Al in de tiende eeuw wist wetenschapper Ibn Al-Haytham dat we niet met onze ogen, maar wel met onze hersenen kijken. Dat maakt hem de vader van de moderne optica. Maar toch blijft zien iets mysterieus. Mogen we onze oogbollen zomaar reduceren tot praktische lichtsensoren? Of spelen ze een grotere rol? Hoe sturen de woorden die we aan beelden geven onze waarneming van de wereld? Bernke Klein Zandvoort neemt ons zicht onder de loep in haar boek 'Oogsprong'. Een vertelling over zien en niet zien.

Na de veroveringen van Caesar drukten de Romeinen een onuitwisbare stempel op het gebied dat nu België en Nederland vormt. Ze organiseerden het bestuur, legden wegen aan, stichtten steden. Ze maakten de Lage Landen tot een sleutelregio van het West-Romeinse Rijk. Maar er was een keerzijde: de Gallische oorlogen kostten duizenden menslevens en de Pax Romana was een gewapende vrede. Robert Nouwen beschrijft 'onze' Romeinse tijd in zijn boek 'Rome en de lage landen. Van Caesar tot Clovis'.

Ieder van ons heeft een stel hersenen, maar niet iedereen gebruikt het even intensief. Professor Dick Swaab wel. Sterker nog, hij is een wereldautoriteit op het gebied van ons brein. En al sinds de publicatie van zijn boek ‘Wij zijn ons brein' is hij uit de academische cocon gekropen en een stem in het publieke leven geworden. Nu, op zijn 81ste is zijn autobiografie klaar. Of beter zijn neurobiografie: 'Hersenonderzoeker bij toeval'.

In zijn nieuwe boek 'De tijdreiziger' reist historicus Philip Dröge door de tijd. Niet zoals in 'Suske en Wiske' of 'Back to the future' maar wel als een zoektocht naar het meten van iets ongrijpbaars als tijd. Van een Zweeds eiland waar Tycho Brahe als het ware de tijd uitvond over een tempel als een kalender in India, tot aan de internationale datumgrens, de plek waar vandaag gisteren wordt en waar niemand precies weet hoe laat het is.

Het oude Egypte spreekt al eeuwen tot de verbeelding, en de opening van het nieuwe Grand Egyptian Museum in Caïro gaf die belangstelling nog een extra impuls. Ook egyptoloog Marleen Reynders is al een leven lang gefascineerd door 'De wereld van de farao's' en verzamelde haar kennis in een boek met bekende verhalen over piramides en hiërogliefen, maar ook met nieuwe inzichten over de rol van de Nijl en de macht van vrouwen.

Taiwan heeft vele bezetters gekend: de Portugezen, de Nederlanders, de Japanners en Chinezen. De afgelopen decennia heeft het eiland zich ontwikkeld tot een goed functionerende democratie en een technologische supermacht. Maar de onafhankelijkheid van Taiwan wordt al decennia betwist door China. Wordt Taiwan inderdaad het volgende geopolitieke brandpunt en wat zijn dan de gevolgen? Oost-Aziëspecialist Rien T. Segers onderzoekt het in zijn nieuwe boek.

Daan Gielis was een naam die je overal hoorde gonzen in de kunstwereld. Zijn speelse sculpturen en poëtische neoninstallaties kenden steeds meer succes. Net op het moment dat zijn carrière de wind in de zeilen kreeg , ging zijn gezondheid steil bergafwaarts. Daan leed aan de ongeneeslijke auto-immuunziekte sclerodermie. Oliver Rynders maakte met 'Happy sad' een documentaire over een kunstenaar die onvermoeibaar, tussen hoop en vrees, verder bleef werken aan zijn oeuvre.

Ivo Michiels, een naam die we misschien nog kennen uit de lessen Nederlands, was een literaire reus die in zijn experimentele romans de grenzen van de literatuur opzocht. Maar hij was ook een sfinx, die zijn literaire labyrint bouwde om zelf zijn raadsels niet te moeten prijsgeven. Sigrid Bousset kende hem al van in haar kindertijd. Ze schreef een onthullend maar diepmenselijk boek over haar oude mentor: 'Wat ik haar niet vertelde'.

Sarah De Vlam schreef '¡Me gusta!', een boek over Spanje, droombestemming voor bleke vakantiegangers, hippe citytrippers en zoekende pelgrims. Land van de zon, maar met een soms donker verleden. Ze woont en werkt zelf al jaren in Spanje, of beter: in Catalonië. Want hoe Spaans voelen al die Spanjaarden zich?

Rond, gezond, en als alles meezit behoorlijk knapperig en sappig. Pinokkio nam er één mee naar school, Eva bood Adam een hapje uit de hare aan. De appel! Evelien De Vlieger maakte met illustratrice Wendy Panders het boek 'De mooiste van het land', met sappige weetjes en verhalen over een onderschatte vrucht. Een boek met sprookjes, maar vooral ook met verrassende ware verhalen: bijvoorbeeld hoe beren de appel zoeter maakten.

Flor Didden is expert migratie bij 11.11.11. In zijn boek 'Bel me als je daar bent' reist hij langs de Europese buitengrenzen en maakt hij de balans op van tien jaar 'vluchtelingencrisis' en migratiebeleid. Hij komt in bossen, ziekenhuizen en opvangcentra en praat met mensen op de vlucht en met solidaire, bezorgde burgers. Schrijnende verhalen, maar ook hier en daar een lichtpunt. En een pleidooi voor een ander beleid.

De zeven hoofdzonden kennen velen misschien vooral uit Humo-interviews of uit een film met Morgan Freeman maar duizend jaar lang vormde deze lijst van trots, afgunst, woede, luiheid, hebzucht, gulzigheid en lust een gids tot zelfkennis. Met de hulp van deze zeven zonden kon je als middeleeuwer werken aan je tekortkomingen en je problemen oplossen. Historicus Peter Jones schreef er een boek over: 'Zelfhulp uit de Middeleeuwen'. Jonas Roelens las het.

De digitale samenleving lijkt een onstuitbare sneltrein. Maar wie heeft het spoor getrokken, wie bepaalt de snelheid en waar gaat de reis naartoe? Volgens Paola Verhaert rijdt deze trein niet blindelings: achter de schermen sturen macht en belangen de koers. In haar essay 'Technologie is politiek' ontrafelt Verhaert de structuren die digitaal onrecht voeden en onderzoekt ze de rol van technologie in het Cambridge Analytica-schandaal of de Nederlandse Toeslagenaffaire.

Vrijlating uit de gevangenis wordt vaak gezien als een nieuw begin, maar voor velen start dan een harde realiteit: een leven zonder netwerk, zonder toegang tot basisdiensten, vaak met dakloosheid, armoede en mentale problemen. Elk jaar komen zo'n 20.000 mensen vrij, maar de samenleving lijkt hen niet altijd terug te willen. Na een toevallig gesprek met iemand die pas vrijkwam, besloot Layla El‑Dekmak deze weinig zichtbare wereld te onderzoeken in de audiodocu 'Vrij. Over leven na detentie'.

Niets belangrijker dan gezien en gehoord worden als kind, om een goeie start te kunnen maken. Dat is de basis van de podcast met logische titel #GezienGehoord, van SOS Kinderdorpen. Daarin gesprekken met mensen die zich weinig of niet gehoord en gezien voelden in hun jeugd, en gesprekken met experts. In deze 'Voorproevers' een uit elke categorie: ervaringsdeskundige Ronny Mosuse en jeugdpsychiater Eva Kestens.

Kloegen ze in de middeleeuwen al over de jeugd van tegenwoordig? En bestond er eigenlijk wel zoiets als 'jeugd' in de middeleeuwen of is dat een 20ste-eeuwse uitvinding? En zijn ze altijd lui, spilzuchtig en onverantwoordelijk geweest? Goede vragen, en aan historici om ze te beantwoorden. Peter Stabel en Anke De Meyer zijn er zo twee en zij schreven een boek over de stedelijke jongerencultuur in de laatmiddeleeuwse Lage Landen. Het is geen hiphop en social media maar het scheelt niet veel.

We leven in een tijd waarin de werkelijkheid niet langer is gebaseerd op een gedeelde ervaring, maar een product is dat per individu op maat wordt gemaakt. Wie controle heeft over het verhaal, heeft de macht om mensen een bepaalde richting in te sturen. In haar essay 'Ik zie wat ik geloof' laat Roxane van Iperen zien hoe Big Tech ons met minimale inspanningen gevangenhoudt. Maar ze toont ook vluchtroutes. Hoe kunnen we opnieuw een gezamenlijke werkelijkheid creëren?

Mannen zijn geen vrouwen. Ze begrijpen is dus geen sinecure als vrouw. Ibe Rossel gaat de uitdaging aan en in haar nieuwe boek 'Bloedspiegel' concentreert ze zich op een specifiek mannelijk fenomeen: broederschap. Maar dan niet de kameraadschap, maar de broedertwist. Van Kain en Abel tot Jake en Logan Paul. Een antropologische kijk van buitenaf.

In 1993 gaat Reginald Verhofstede als para naar Somalië, een jaar later naar Rwanda. Moeilijke missies die diepe sporen nalaten. David Van Reybrouck verwerkte zijn ervaringen al in de monoloog 'Para', en Verhofstede getuigde zelf al op de radio en in documentaires. Nu is er een boek, een autobiografische roman, over hoe we met onze geschiedenis kunnen leren leven. Hoe we de pijn, die van generatie op generatie wordt doorgegeven, kunnen stoppen. 'Zal je terugkomen?' heet zijn boek.

Toen de jonge cultuurhistoricus David Van Reybrouck op zoek was naar een alomvattende geschiedenis van Congo, bleek dat boek niet te vinden. Hij besloot het dan maar zelf te schrijven. In 2022 verscheen 'Congo: een geschiedenis'. Daarvoor baseerde hij zich niet alleen op archiefonderzoek, maar vooral ook op honderden gesprekken die hij met Congolezen voerde. Zijn ooggetuigen gaan van eeuwelingen tot kindsoldaten, van rebellenleiders tot smokkelaars, van ministers tot maniokverkoopsters.

In 2008 schreef Rebecca Solnit het essay 'Men Explain Things to Me', dat meteen viraal ging en een gevoelige snaar raakte. De tekst begint met een herkenbare anekdote over een 'mansplainende' man. Maar meer nog dan over mannen die hun alwetende autoriteit niet in vraag stellen, heeft Solnit het over vrouwen die monddood gemaakt worden of niet geloofd worden. Ook niet als het over verkrachting of mishandeling gaat. Jozefien Van Beek herlas de tekst, die in 2014 in boekvorm verscheen.

In zijn in 2018 postuum uitgegeven boek 'Feitenkennis' geeft de Zweedse statisticus en arts Hans Rosling tien redenen waarom we een verkeerd beeld van de wereld hebben en waarom het met de wereld beter gaat dan we geneigd zijn te denken. Hij baseert zich daarvoor op een grote hoeveelheid feitenmateriaal, al bevat zijn boek ook verhalen en anekdotes. Gerard Govers, professor emeritus geografie, vertelt waarom 'Feitenkennis' nog altijd een belangrijk boek is, zeker in turbulente tijden.

In 1999 publiceerde de Canadese schrijfster Naomi Klein haar boek 'No logo', een felle kritiek op neoliberalisme, mondialisering, massacultuur en uitbuiting. Daartegenover plaatst Klein: kleinschaligheid, zelfbeschikking en rebellie. De afgelopen decennia groeide het boek uit tot een bijbel voor de antiglobalistische beweging. Voor auteur Marian Donner blijft het een zeer inspirerend boek.

Henrietta Lacks was een Afro-Amerikaanse vrouw die in 1951 overleed aan baarmoederhalskanker. Net voor haar dood werden buiten haar medeweten kankercellen afgenomen en in cultuur gebracht. Die 'onsterfelijke' HeLa-cellen liggen aan de basis van medische doorbraken zoals het poliovaccin en chemotherapie. Rebecca Skloot gaf met haar boek Lacks eindelijk erkenning, en wees ook op de maatschappelijke en ethische dimensies. Ook voor kankeronderzoeker Evelien Smits is dit een belangrijk boek.

Bij de Eerste Wereldoorlog in België denken we vooral aan de loopgraven van het IJzerfront. Waar het minder vaak over gaat: tussen 1914 en 1918 was de rest van België bezet gebied. Over wat die oorlog en die bezetting betekenden voor ons land schreef Sophie De Schaepdrijver in 1997 haar bekroonde boek 'De Groote Oorlog'. 30 jaar later lijkt oorlog terug van nooit weggeweest.

Het afgelopen decennium vonden nogal wat mensen dat het niet echt lekker liep voor de mensheid, en voor de jongens en mannen in het bijzonder. Een Canadese psycholoog leek de vinger op de wonde te leggen met populaire youtubefilmpjes en weerbarstige boeken: Jordan B. Peterson. Met zijn boek '12 regels voor het leven' uit 2018 wilde hij de mensheid, en dan vooral het mannelijke gedeelte, helpen maar schopte hij ook tegen schenen. Peter Vantyghem verdiepte zich in het werk van Peterson.