Marella

Follow Marella
Share on
Copy link to clipboard

L’emissiun focusescha e reflectescha in tema. Ella dat in cuc davos las culissas, explitgescha e metta en context, saja quai fenomens novs e nunenconuschents, ubain istorgias che paran a prima vista enconuschentas.

Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR)


    • Feb 18, 2026 LATEST EPISODE
    • weekly NEW EPISODES
    • 40m AVG DURATION
    • 292 EPISODES


    More podcasts from Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR)

    Search for episodes from Marella with a specific topic:

    Latest episodes from Marella

    Co vai cun Rumantschas e Rumantschs en l'America?

    Play Episode Listen Later Feb 18, 2026 35:33


    L'America – in pajais che fascinescha, ma che fa il davos temp era savens lingias grossas negativas. RTR fa ina visita tar trais Rumantschas e Rumantschs ch'èn emigrads en ils Stadis Unids. El ed ellas raquintan, co ch'els èn sa tschentads qua, e tge ch'ellas pensan dal svilup politic.

    america rtr rumantschs
    Reto Gurtner: «Quai è in fitg grond deal»

    Play Episode Listen Later Feb 9, 2026 34:51


    La destinaziun da Flem Laax en il focus: I va per sfidas, midadas, novaziuns e consequenzas da l'investiziun da 94,5 milliuns francs da las vischnancas da Flem, Laax e Falera en la Finanz Infra. «Ti pos tschertgar ina societad en Svizra ch'ha uschè novs indrizs», di Reto Gurtner, il president dal cussegl d'administraziun da las pendicularas Arena Alva. 80 milliuns importia be l'investiziun en la nova pendiculara da Flem, il FlemXpress. E las vischnancas han cumprà las 30 pendicularas, ils 216 kilometers pista, ils 5 snowparks e las 2 halfpipes per 94,5 milliuns francs. Il grond avantatg per las vischnancas cun il sistem da «sell-and-lease-back» è la pussaivladad – en cas che l'Arena Alva giess per exempel concurs – da laschar vi ils indrizs ad insatgi auter, da manar sezzas u da stgarpar giu tut. E questa decisiun possian las vischnancas prender entaifer dis, declera Reto Gurtner. Il FlemXpress è vegnì construì per promover il traffic da stad. Per quel motiv han ins tschertgà in sistem autonom, uschia ch'ins po laschar ir las pendicularas era sch'igl ha be 200 u 300 persunas.

    «Uman, ti es terra e daventas terra»

    Play Episode Listen Later Feb 5, 2026 35:08


    En Svizra pon ins sa laschar cremar ubain sutterrar. La «Marella» purtretescha ina terza opziun che fiss pli ecologica: la cumpostaziun funerala. Insacura sa tschenta la dumonda: tge duai capitar cun mes corp suenter mia mort? 10% da la populaziun sa decida per ina sutterrada, 90% per ina cremaziun. In'autra opziun n'exista betg en Svizra. Omaduas metodas han però effects negativs sin l'ambient: La sutterrada po donnegiar il terren e las auas entras chemicalias e materials betg decumponibels, e la cremaziun dovra blera energia e lascha enavos rument spezial. Duas uniuns svizras s'engaschan per ch'ina terza opziun daventia legala: la cumpostaziun funerala. La «Marella» s'inscuntra cun Sarah Joliat da l'uniun «Humusation Suisse» e cun Lina Hänni da l'uniun «Werde Erde».

    duas terra e uman lina h svizra
    L'ustaria – l'olma dal vitg ier ed oz

    Play Episode Listen Later Jan 30, 2026 30:22


    In giada era ella il cor da mintga vischnanca, oz cumbatta ella per surviver: l'ustaria dal vitg. La «Marella» actuala ans maina sin in viadi tras il temp e cumpareglia la situaziun dal 1988 cun la realitad dad oz. Gia lura era in vitg senza ustaria ina sfida per la cuminanza. «Nus na pudevan betg ans scuntrar la dumengia suenter messa, suenter radunanzas e suenter noss exercizis da chant en in local public.» Ma las sfidas èn creschidas. Andreas Baselgia, president da GastroSurselva, di cleramain: «Ins na po betg pli exister mo sco ustaria dal vitg.» Ensemen cun las vuschs da pli baud e quellas dad oz sfunsain nus en il passà ed il preschent da quest impurtant lieu social, l'ustaria – l'olma dal vitg.

    Tensiuns globalas ed inscunters exclusivs: Davos ils mirs dal WEF

    Play Episode Listen Later Jan 23, 2026 27:26


    Era il WEF da quest'on procura per lingias grassas. La visita dal president american Donald Trump ha emplenì las medias. Sia politica metta sin il chau las reglas politicas da fin uss. Il mund è en midament, e tant la Svizra sco l'Europa tschertgan ina via dad ir enturn cun quai. Davos ils mirs da segirezza a Tavau vegn discutà. Igl è in mund exclusiv. Be paucas e paucs han access al center da congress durant il Forum mundial d'economia a Tavau. Da politicras fin managers: Tuts van cun lur agenda a Tavau e vulan profitar da l'inscunter tranter politica ed economia. Ma tge capita davos ils mirs da segirezza? Tgi s'inscuntra cun tgi vid la bar? E tge atmosfera spetga en quest lieu exclusiv? La Marella respunda.

    «Tge As vegn endament, cura che Vus udis il pled ‹mort›?»

    Play Episode Listen Later Jan 16, 2026 34:41


    Tgi che viva, mora era – quai è bain il princip da basa da la vita. Mo uschè simpel ed unilateral n'èsi betg: sentiments, experientschas e cardientschas en connex cun la mort èn uschè divers sco quai che nus umans essan. Il fil cotschen da quest'emissiun èn messadis audio da persunas ch'han respundì a la dumonda tge ch'il pled «mort» sveglia en ellas. Senza vulair avair la pretensiun che quests messadis cuvrian tut las emoziuns che la mort po svegliar, è questa «Marella» in invit da seser vi d'ina maisa cun questa tematica, e quai senza tabus e sentiments negativs.

    Dovri anc nus en il futur?

    Play Episode Listen Later Jan 10, 2026 35:11


    Quant franc essas Vus che la lavur che Vus faschais na vegn in di betg surpigliada d'insatgi u meglier ditg d'insatge auter? Pertge tuttina sco l'informatica e la digitalisaziun ils ultims decennis fulla il mument era l'intelligenza artifiziala sia via en noss mund da lavur. Ella avanza pass per pass en ils pli differents champs e surpiglia adina dapli chaussas che nus umans faschevan avant. E quai va davent da sortir chaussas, racoltar e servir en in'ustaria fin a programmar, far translaziuns en las pli differentas linguas, scriver cudeschs u era far musica e films. Procura l'intelligenza artifiziala che nus essan in di forsa tuttas e tuts dischoccupads, perquai ch'i na dovra betg pli nus? U vegnin nus simplamain a far en il futur autras lavurs che l'IA na vegn betg da far? La «Marella» emprova da dar ina u l'autra resposta a questas dumondas prest existenzialas.

    «Tarablas da la not» – true crime à l'engiadinaisa

    Play Episode Listen Later Dec 26, 2025 30:19


    True crime da l'Engiadina Bassa – uschia savess ins numnar oz las «Tarablas da la not». Ellas èn l'adaptaziun auditiva da «Il giat cotschen» da Jon Semadeni, da quel cudesch da 60 paginas cun il giat cotschen sin la cuverta che stat en bleras cudescheras rumantschas. Curt suenter ch'il cudesch era cumparì il 1980 aveva il Radio Rumantsch incumbensà a l'autur da far londeror er anc in gieu auditiv – las «Tarablas da la not». La Marella istorica sa metta sin ils fastezs da quest'ovra e discuta cun la linguista Mevina Puorger da la lingua, politichers pussants ed l'actualitad da quest classicher rumantsch.

    Superstiziun – «per il giat» e cun in minz vardad

    Play Episode Listen Later Dec 24, 2025 32:57


    Cardientschas blauas influenzeschan la vita da singuls da nus. Saja quai cun in portafortuna u er sch'in spievel rumpa. Crair u betg è la dumonda sch'ins discurra da superstiziun. Cruschar sin via in giat nair che vegn er anc da sanestra, signifitga tenor superstiziun disfortuna. Percunter è il traifegl cun quatter fegls per blera glieud anc oz in segn da ventira. Cumprovar che tut las cardientschas blauas constattan er per propi, n'è betg pussibel dal tut. Blers proverbis èn vegnids dads enavant sur generaziuns. La superstiziun n'è perquai er anc oz betg perscrutada dal tut. Tuttina ha blera glieud plaschair da scuntrar per exempel in spazzacamin. Quel duai portar fortuna cun eliminar tras sia lavur er privels da fieu en chasa, ha precisà l'anteriur spazzachamin, Peter Roth da la Val Müstair. El sez na saja insumma betg superstizius, ha'l accentuà. «Jau na craj betg vid venderdi ils 13 u autras credientschas blauas. Jau pigl tot simplamain sco ch'igl è e viv fitg bain uschè» Profità da la superstiziun dad auters, ha Peter Roth dentant adina puspè. Surtut durant ils dis da festa, cura ch'el era vegnì ingaschà sco portafortuna en ils hotels da quatter e tschintg stailas, cun far ina visita en ses costum da spazzachamin. Las donaziuns en furma da collecta, surpassaivan bunamain sia paja dal mais da quella giada da var 800 francs. L'etnolog svizzer Eduard Hoffmann-Krayer ha perscrutà las cardientschas blauas en ina gronda documentaziun che cumpiglia 10 Toms. «Das Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens» è il titel da sia ovra, nua ch'ins po ler: «Superstiziun è crair a l'effect ed a l'observaziun da forzas betg declerablas tras leschas da la natira. Permess che quellas forzas n'èn betg motivadas tras la religiun.» Pia d'avair ina survista cumpletta davart ils proverbis che valan en las pli differentas situaziuns en nossa vita, n'è strusch pussibel. Blers e bleras da nus din er da betg esser superstizius, dentant pitgan els tuttina trais giadas sin lain per avair fortuna u eviteschan da mazzar in arogn.

    In regal da Nadal – il relasch da la Stamparia Engiadinaisa

    Play Episode Listen Later Dec 20, 2025 34:43


    Nadal stat avant las portas ed er il Grischun retschaiva in regal da Nadal. In regal prezius che vegn da Berna, dal Museum da communicaziun: i sa tracta da 50'000 fotografias istoricas, registradas dal 1880 fin 1950. Quella collecziun da la Stamparia Engiadinaisa/ Engadin Press a Samedan è ina da las pli grondas collecziuns da fotografias veglias da noss chantun – ina (pitschna) sensaziun! Quest relasch vegn uss surdà en etappas a la Fundaziun grischuna per la fotografia a Cuira. La «Marella» sa metta a la tschertga da l'istorgia da quest stgazi.

    La fugia da Sattar – da l'Afganistan en il Grischun

    Play Episode Listen Later Dec 12, 2025 38:49


    Passa 117 milliuns – uschè bleras persunas èn actualmain sin la fugia. I dat divers motivs che sforzan persunas da bandunar lur patria e mintgin e mintgina ha sia istorgia. Sattar Afzali da Glion raquinta sia istorgia: Dad in lieu ch'el descriva sco la vart stgira dal mund – en in meglier futur. El aveva 12 onns, cura ch'el e sia famiglia han stuì fugir da l'Afganistan. In viadi plain sfidas ed experientschas per part traumaticas ch'el na vegn betg pli d'emblidar. La «Marella» raquinta da sia fugia fin en il Grischun, da sia vita en l'Afganistan e co ch'il ballape ha gidà el da chattar en Surselva ses nov dachasa.

    Tensiun litterara sut il pignol

    Play Episode Listen Later Dec 5, 2025 24:48


    En il magliacudeschs preschenta Esther Krättli novas publicaziuns rumantschas per uffants. Ed en ils novs cudeschs rumantschs per uffants na funcziuna betg tut sco quai ch'i stuess.

    La pussanza da l'odur

    Play Episode Listen Later Nov 29, 2025 35:31


    Essas era gia vegnids surprendids d'in mument a l'auter d'in sentiment da plaschair e legria, d'amura e cuntentientscha, senza propi savair daco? La raschun per tals sentiments surprendents e nunprevis è per il solit da chattar en il nunvisibel – en l'odur. Tut dascus po ella numnadamain activar en in hui tals sentiments en nus. Ina pussanza che mo l'odur ha. Insumma influenzeschan nus las odurs pli fitg che quai che nus pensain forsa. Uschia fan ellas tranter auter che nus chattain insatgi pli simpatic, lain sentir nus pli pauc dolurs, animeschan nus da star pli ditg en fatschenta, gidan da guarir e pon forsa schizunt cumbatter il cancer. Pertge odurar, odura betg mo noss nas, mabain noss entir corp. Co quai funcziuna precis e quant fitg che las odurs influenzescha nus pudais tadlar qua en la Marella.

    essas tut marella uschia pertge
    «Tge capita sche in'intelligenza artifiziala regna la Svizra?»

    Play Episode Listen Later Nov 22, 2025 30:03


    Segunda part da l'audioficziun NEW WORLD da Nadine Hosang. Nus sa chattain en la Svizra dal 2040. La naziun vegn regida da l'intelligenza artifiziala Elvezia che controllescha patratgs, emoziuns e mintgadi da la populaziun. L'umanitad mundiala è partida en duas categorias; quellas ê quels che vivan dadens, e quellas e quels che (sur)vivan dador il mir.

    «La distopia ma para pli autentica che l'utopia»

    Play Episode Listen Later Nov 14, 2025 29:48


    Questa emissiun è l'emprima part da l'audioficziun New World da Nadine Hosang. Avant dus onns ha Ivo Bärtsch (head of drama al Lyceum Alpinum Zuoz) incumbensà sia anteriura scolara da scriver in text per la tribuna. Oriundamain avess quai stuì daventar in text positiv, mo Nadine Hosang è sa laschada inspirar da quai ch'ella observa en il mund: mirs, ingiustias socialas ed economicas, guerras, etc. Uschia è New World daventà in text plitost distopic, dentant tuttina cun in messadi da speranza. Il punct da partenza da la ficziun raquintada en questa «Marella» è il suandant: Nus ans chattain en la Svizra dal 2040. La naziun vegn regida da l'intelligenza artifiziala Elvezia che controllescha e regulescha patratgs, emoziuns ed il mintgadi da la populaziun. Tuts e tuttas en Svizra vivan ina vita facila e monotona, pertge che la Svizra fa part dals pajais che sa chattan dadens in grond mir che separa l'umanitad en persunas che vivan dadens e talas che (sur)vivan dador il mir. Il 2024 è New World vegnì mussà en ina versiun tudestga. Per l'ultim Festival Travers ha Andrea Urech translatà il text en puter, e questa versiun è la basa da questa audioficziun creada cun scolaras e scolars dal Lyceum Alpinum Zuoz.

    Il schurnalissem rumantsch ier ed oz

    Play Episode Listen Later Nov 7, 2025 32:20


    As imaginai: il temp senza internet, senza telefonin en giaglioffa e senza medias socialas en il chau. Uschia era il mund l'onn 1978, quel onn ch'ina runda illustra dad umens impurtants è sa chattada sin invit dal Radio Rumantsch per discutar davart la pressa rumantscha. Per tadlar lur decleraziuns impetuusas e lungas èsi propi da sa laschar en sin il sun e tun d'in auter temp, d'in auter millenni. Tuttina chatt'ins parallelas cun il mund rumantsch odiern e cun la rolla dal schurnalissem en quel. Tgeninas discuta la «Marella» cun David Truttmann, il schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas FMR. El è persvadì: il schurnalissem en rumantsch è pli impurtant che mai.

    marella uschia
    True Crime Filisur – #9 Il cas tragic da l'ustiera Paula Roth

    Play Episode Listen Later Nov 1, 2025 60:44


    Bellaluna, ils 19 d'avrigl 1988: Paula Roth vegn assassinada a moda brutala. Cun 11 cuntelladas è l'ustiera vegnida chattada en il suler da sia ustaria. Prontas eran duas Coca-Colas ch'ella vuleva servir – tranter auter a ses agen morder. Igl è in'istorgia che tracta da misteris zuppads e dad in'engurdientscha da daners ch'ha la finala manà a la mort tragica da l'ustiera Paula Roth. Ils auturs, Gion Caviezel e Fabia Caduff, raquintan da l'omicidi tragic da Paula Roth – la dunna ch'è daventada ina legenda a Filisur – e tge regurdanzas dal cas ch'èn restadas 37 onns pli tard a las abitantas ed als abitants da Filisur.

    Il «Magliacudeschs» sin dieta?

    Play Episode Listen Later Oct 25, 2025 56:06


    En il «Magliacudeschs» discurra Esther Krättli cun giasts davart l'onn litterar 2025. Tgi che persequitescha il manaschi litterar rumantsch ha magari constatà che plitost paucs cudeschs novs èn vegnids edids quest onn. È quai propi uschia? Sche gea, nua èn ils cudeschs rumantschs? Stuain nus metter il «Magliacudeschs» sin dieta? Cun questas ed autras dumondas essan nus ids tar la Chasa editura rumantscha, nus avain visità ina libraria che venda cudeschs rumantschs e nus avain discurrì cun in expert da litteratura. Giasts en la Marella questa giada: Nadina Derungs, Katrin Tissi e Rico Valär.

    200 onns Braille – in'invenziun geniala

    Play Episode Listen Later Oct 13, 2025 45:03


    Louis Braille ha inventà il 1825 sco scolar da 16 onns la scrittira da puncts. In alfabet che resguarda l'ortografia, l'interpuncziun e perfin ils accents franzos. En sia nova scrittira èsi pussaivel da scriver ils bustabs cun be sis puncts. A Turitg datti la Biblioteca svizra per persunas tschorvas, per persunas impedidas da la vesida e per persunas ch'han difficultads da leger (SBS). Maximalmain 300 cudeschs pon vegnir transcrits mintg'onn. Ed i dovra maschinas spezialas per stampar tals cudeschs. Malgrà las pussaivladads tecnicas modernas d'audio èsi tuttina impurtant da pudair leger, di Thomas Moser ch'è correctur tar la SBS e sez tschorv. «Pudair leger cun Braille è extrem impurtant. Quai distgargia er l'udida.» Ed el di vinavant:  «Sch'jau n'avess betg la scrittira da Braille fiss jau analfabet, lura na pudess jau betg scriver.»

    Return a Jerusalem – suenter 24 onns

    Play Episode Listen Later Oct 11, 2025 53:26


    Igl è la stad 2001. Be schlantsch ed optimissem va la studenta Chatrina Gaudenz a Jerusalem. Ella ha survegnì in stipendi per l'universitad Mount Scopus – ma lura rebelleschan ils Palestinais en la segunda intifada ed a New York crodan las turs schumellinas. Chatrina Gaudenz ha da turnar. Intginas da sias impressiuns da quella giada parta ella en la Marella «Gerusalem scuffuonda» dals 14 d'october 2001. Dapi lura n'ha il conflict en il Proxim Orient betg perdì actualitad – anzi. Raschun avunda, da discurrer anc ina giada cun Chatrina Gaudenz, ch'è uss reverenda a Turitg. En la Marella actuala «Return a Jerusalem – 24 onns suenter» raquinta la scienziada da religiun cun punct central giudaissem da las experientschas existenzialas dal 2001, da la rolla da quellas per sia vita e co ch'ella emprova anc uss da promover il dialog e la convivenza.

    «Baby-Bust Grischun» – Cura ch'il regress daventa ina sfida

    Play Episode Listen Later Oct 3, 2025 37:27


    Tge schessas Vus, sch'i naschiss quest onn sulet in uffant en Vossa vischnanca? E quai suenter che l'onn avant èn er be trais naschids. Cunzunt sche Vus sa regurdais anc vi dals onns ch'i deva mintg'onn anc 20 e dapli naschientschas cun be in zic dapli avdants ed avdantas. Als Tuatschins e Tuatschinas fa quai bain quitads ed han era ina tscherta tema, manegia l'anteriur scolast ed archivar communal Tarcisi Hendry ch'enconuscha anc fitg bain ils temps sco scolast dals onns 1970 cun gronds classas. Dentant Tujetsch n'è betg l'unica vischnanca en il Grischun che senta il regress d'uffants, il uschenumnà «baby-bust». L'onn passà hai dà uschè paucs uffants sco mai ils ultims 50 onns en il Grischun e la populaziun crescha il mument be pli pervia da la migraziun. Dentant quant alarmanta è la situaziun en il Grischun? Pertge faschain nus adina pli paucs pops e poppas? E tge munta quai per il chantun e las vischnancas? Respostas datti en la Marella.

    «Il public na vegn bain betg a bittar tomatas!»

    Play Episode Listen Later Sep 25, 2025 36:35


    Il terz Festival da la chanzun rumantscha ha lieu dals 3 - 5 d'october 2025 e cumpiglia numerusas represchentaziuns da musicistas e musicists gia bain enconuschents. Il venderdi saira pon dentant era duas bands da la Scola da musica Surselva sa preschentar, quai mintgamai cun trais chanzuns. Lur gronda sfida: quellas chanzuns ston esser rumantschas! La «Marella» ha fatg visita a las duas bands envidadas al festival: SKYLINE WALKERS e K!SS ME. En questa emissiun vegn ins a savair, pertge che las bands chantan uschiglio strusch rumantsch, da lur dubis en connex cun la schelta da chanzuns, da la sfida da chattar «coola» musica rumantscha e da la gnervusitad che crescha zic a zic.

    «Dad asens, scurchets e buzzibaus»

    Play Episode Listen Later Sep 19, 2025 51:12


    Ina particularitad da l'Engiadina è che bunamain tut ils abitants dals vitgs han er in surnum. Dentant betg adina in num scharmant. Ils vischins d'in vitg fan beffa da quels dals vitgs vischins. E quels èn tutgads sin il viv e dattan enavos la piztgada. Uschia naschan per part denominaziuns pauc scharmantas per ils abitants e las abitantas. Ina collecziun cun tut ils surnums en Engiadina datti en furma stampada da l'Ediziun Piz: «Ils surnoms da noss cumüns».

    ils uschia
    Da Buzzis e Babsis – surnums en il Grischun

    Play Episode Listen Later Sep 12, 2025 32:36


    I dat curts ubain lungs, frechs ubain flots, nauschs ubain charmants – nus tschantschain da surnums. E quels dat ei dal reminent gia da perpeten. Pli baud duvrava quai er dapli specificaziun per distinguer las persunas manegiadas, perquai che «tuts avevan num quasi tuttina, en in vitg deva quai forsa 4 schlattainas ed ils prenums purtavan tuts in d'ina sontga ubain dad in sontg», di Adalgott Berther da Rueras, che ha prendì sut la marella ils surnums da ses vitg dals onns 50. Dal «Bill Kid» al «Clau Blau» al «brassacac» - Sabrina Bundi va davos en questa Marella dal 2021 a la genesa da divers surnoms, anzi ella emprova da chattar ina furmla per far novs surnums. Perquai che: «Ils surnums èn ina part da nossa cultura», dit Daniel Badilatti da Zuoz, surnoms mussan ch'ins tutga tar la societad – quel che na porta nagin surnum, è quasi in «no-name».

    ils pli marella grischun perquai
    True Crime Chatscha – #8 accident tragic u tuttina dapli

    Play Episode Listen Later Sep 4, 2025 54:57


    El stat be quiet, piglia si il schluppet, prenda en mira la bostgaglia, nua ch'el vesa davosvart las cornas d'ina tschierva, e spetga fin che l'animal vegn ora – il det è gia pront per trair. Dentant vegn or da la bostgaglia il collega da chatscha e betg il tschierv. In schoc per il chatschader, raquinta el a nus en questa episoda da True Crime. I saja ina situaziun, nua che millisecundas decidian. Il chatschader na tira betg, sch'el n'è betg 100% segir da savair sin tge ch'el mira, ed uschia è questa situaziun ida ora bain. I dat dentant er auters cas, nua che quella situaziun finescha auter ed il collega vegn sajettà giu. Qua sa metta la dumonda tge ch'il chatschader ha vis e sch'i sa tracta d'in mazzament intenziunà u tuttina d'in accident? En la pli nova episoda da True Crime Grischun guardain nus tranter auter cun la procura publica grischuna co che tals cas che succedan durant chatscha vegnan intercurids, dentant dain nus er in sguard sin differents cas ch'èn succedids en il Grischun.

    Rodas che midan vitas: Istorgias da dus pioniers grischuns

    Play Episode Listen Later Aug 28, 2025 40:38


    Safaris cun Jeeps per mussar la cuntrada selvadia da l'Engiadina u milliuns da kilometers per mussar dad ir cun auto. Tge fiss la vita senza istorgias e quels che raquintan ellas? Gist sch'i va per quella chaussa che ha influenzà uschè fitg la vita da nus umans ils ultims 100 onns – l'automobil. En la «Marella» da dumengia proxima laschan Flurin Denoth e Barbara Darms reviver las memorias ad in temp, cura che l'auto n'era anc betg uschè derasà en il chantun Grischun. In temp che l'automobil ha pussibilità dad ir novas vias, da vegnir independent e d'avair success cun novas ideas. Uschia raquinta Flurin Denoth per exempel da ses tat che n'è betg mo stà l'emprim ch'ha fatg la patenta d'ir cun auto en il Grischun, mabain ch'ha era gia baud vis il potenzial economic da quest nov vehichel. E Barbara Darms dat ina pitschna invista en ils passa 60 onns ch'ella mussa gia dad ir cun auto a Grischuns e Grischunas e co che l'automobil ha la fin finala pussibilità ad ella d'esser independenta.

    «Europa – co vinavant ?»

    Play Episode Listen Later Aug 22, 2025 31:01


    Tge rolla gioga il conflict en l'Ucraina per l'Europa, e per la relaziun da l'Uniun europeica cun ils pajais en l'Europa da l'Ost? Sin mes viadi tras l'Europa da l'Ost da questa stad sun jau era ma dumandada: Co statti politicamain cun questa regiun – l'Europa da l'Ost? Èsi propi uschia che persunas sco Orbán e Vučić surpiglian adina dapli il timun? Sa sposta l'ost a dretga, gudognan sistems autoritars adina dapli? In discurs cun il politolog, professer ed expert per dumondas da l'Europa da l'Ost Daniel Bochsler ha gidà da metter a lieu la situaziun actuala. Ed era da midar il maletg plitost pessimistic dal svilup actual, en ina perspectiva pli positiva.

    Ida Spinnler: «Ina dunna – in tschientaner»

    Play Episode Listen Later Aug 17, 2025 49:29


    Ida Spinnler guarda enavos sin in tschientaner turbulent, sin sia vita muventada: Quella ans maina da l'uffanza sco figlia da Randulins en l'Italia, en il mund dals artists a Paris ad ina vita dira sco mamma singula cun trais uffants ils onns 1960 en Svizra. Ida Spinnler accumplescha quest onn ses 101avel anniversari. Ella guarda enavos sin in tschientaner turbulent, sin sia vita muventada: Quella ans maina da l'uffanza sco figlia da Randulins en l'Italia, en il mund dals artists a Paris ad ina vita dira sco mamma singula cun trais uffants ils onns 1960 en Svizra. «Damain che ti has, pli libra che ti es», concluda Ida Spinnler – era sche sia vita è stada tut autra che simpla. Sco uffant surviva ella il tifus, sco giuvna ina guerra e sco creschida ina vita tranter lavur, famiglia e migrenas. Uschè bain sco cun bunamain 100 onns na saja anc mai ì cun ella. Ma Ida Spinnler sa dumonda il medem mument quant vegls ch'ils umans dastgan insumma vegnir. Questa «Marella» è in panopticum tras in tschientaner or d'ina vista fitg persunala e fa las dumondas tge ch'i dovra per la fortuna e cur ch'igl è temp per ir. Questa «Marella» è vegnida realisada ed emessa l'emprima giada l'onn 2024.

    quella sco usch damain svizra
    «Mintgatant pens jau: Come on, Corin, fai patgific!»

    Play Episode Listen Later Aug 10, 2025 46:06


    En sia carriera da passa 50 onns è Corin Curschellas ida als limits ed ha mess bravamain en moviment la scena da musica rumantscha. Ella saja in'artista che haja l'abilitad da transfurmar l'entira vita en sun e tun, ha ditg il trubadur grischun Walter Lietha davart ella. Corin Curschellas, ch'è tranter auter vegnida undrada cun il Premi svizzer da musica da l'Uffizi federal da cultura l'onn 2014, è oz surtut enconuschenta per sias novas versiuns tant finas sco frestgas da chanzuns popularas tradiziunalas rumantschas. Questa «Marella» è vegnida realisada l'onn 2023, avant che Corin Curschellas è ida sin turnea da giubileum. Ella ed intginas da sias cumpognas e da ses cumpogns raquintan da sia vita da pioniera – d'ina vita per e cun la musica, da collavuraziuns sur cunfins, da viadis enturn il mund, dal dachasa e da la lingua rumantscha ed er da muments main magics.

    Luisa Famos: «Eu sun naschüda suot il sulai d'avuost»

    Play Episode Listen Later Jul 31, 2025 42:15


    Minimalissem liric e tut las fassettas da la passiun – quai èn ils motivs centrals da l'ovra pregnanta da la poetessa ladina Luisa Famos ch'è morta cun be 43 onns la fin da zercladur l'onn 1974. Ella era ina musicista da la lingua ed ella vala sco renovatura da la lirica rumantscha. Per quels e quellas ch'han enconuschì ella, resta ella en memoria sco dunna attractiva, sco uman da famiglia ed amia fidaivla. Quels che n'han mai entupà ella, pon tschertgar sias passidas en las poesias. Ma tgi era la dunna da Ramosch, ch'è morta uschè giuvna e ch'aveva success cun sias poesias gia durant sia vita? En questa «Marella» che fa omagi a la poetessa, vegnan a pled Iso Camartin, Flurin Caviezel, Johannes Flury, Seraina Klainguti-Famos, Göri Klainguti, Mevina Puorger, Clà Riatsch e Men Steiner. Questa «Marella» è vegnida realisada dad Esther Krättli l'onn 2014.

    La poetessa pioniera Clementina Gilly

    Play Episode Listen Later Jul 24, 2025 46:23


    Tgi era quest'emprima dunna rumantscha ch'ha publitgà atgnas poesias – e quai sut il pseudonim «Clio»? Pertge èn ses diaris scrits per gronda part en talian? Tge mument da sia biografia ha fatg ch'ella è daventada ina pioniera dal moviment feministic en l'Engiadina?

    tgi tge pertge
    Sumsumar, sfruschar e sautar – l'univers dad Evelina Cajacob

    Play Episode Listen Later Jul 19, 2025 25:51


    L'univers da l'artista grischuna Evelina Cajacob è giughentà, subtil ed adina puspè avantgardistic. L'artista multimediala uriunda da Sumvitg è dapi decennis ina vusch impurtanta en il mund da l'art Grischun e fascinescha cun dissegns poetics e lavurs da video emfaticas. L'univers da l'artista grischuna Evelina Cajacob è giughentà, subtil ed adina puspè avantgardistic. L'artista multimediala uriunda da Sumvitg è dapi decennis ina vusch impurtanta e pregnanta entaifer il mund da l'art Grischun e fascinescha cun dissegns poetics, lavurs da video emfaticas ed in'affinitad per lavurs da maun. Tar sias lavurs las pli caracteristicas tutgan ils dissegns filigrans da rispli. L'inspiraziun prenda Cajacob savens da texturas da la natira: da guauds, tailas-filien u flurs. Ella na vul però betg simplamain mussar la bellezza dal mund. Ils dissegns restan savens imperfetgs ed abstracts, u irriteschan entras las dimensiuns che varieschan tranter pitschnas skizzas ed ovras spaziusas ch'emplainan entiras stanzas. Questa «Marella» e vegnida realisada l'onn 2020 da Donat Caduff.

    ils tar grischun
    Fausta Capaul – la dunna ch'ha lantschà il turissem a Breil

    Play Episode Listen Later Jul 10, 2025 42:42


    Fausta Capaul ha purtà avant bundant 150 onns ils emprims turists a Breil. Ella era ina dretga pioniera: curaschusa, engaschada ed avantgardista. Questa «Marella» è vegnida realisada l'onn 2023 dad Astrid Alexandre.

    Ni Svizzers, ni Talians – ils furbazs da Cavaione

    Play Episode Listen Later Jul 6, 2025 43:53


    Il vitget muntagnard periferic dal Puschlav, Cavaione, è pir daventà part da la Svizra avant 150 onns. Fin lura n'eran ils abitants e las abitantas betg Svizzers, ma era betg Talians – pia en ina sort terra da nagin.

    fin svizra
    In femicidi brutal en Surselva l'onn 1847

    Play Episode Listen Later Jun 26, 2025 33:55


    Al cumenzament da questa «Marella» stat ina bara. Il corp maltractà tutga a la giuvna dunna en speranza Maria Catrina Derungs da Trun. Quest cas criminal ch'è capità avant 178 onns ha scrit istorgia – ma betg be pervi dal destin trist da la victima, mabain pervi da l'assassin. El garegia ella. Ella sa lascha surmanar. Ella vegn en speranza e pretenda ch'el maridia ella. El na vul betg, ed uschia mazza el ella. Uschia fiss raquintada la varianta la pli curta da questa istorgia tragica: in tipic femicidi – che fiss bunamain ì en emblidanza. In da blers. Ch'il num da la victima – Maria Catrina Derungs – è insumma enconuschent fin il di dad oz ha da far cun ses assassin: Giachen Condrau Spescha. Quel ha scrit istorgia sco ultima persuna ch'è vegnida stgavazzada en Grischun. E perquai ans regurdain nus dal destin da la dunna da Trun. La redactura Astrid Alexandre ha retschertgà per questa «Marella» ils fatgs ed ils motivs da quest cas criminal istoric – ensemen cun l'istoricher Martin Camenisch e l'autur Rico Tambornino ch'ha elavurà quest cas en furma litterara en sia publicaziun «Il scutinem dallas olmas». Questa «Marella» è vegnida realisada l'onn 2018.

    A. Schwarzenbach: Cosmopolita cun affecziun per l'Engiadina

    Play Episode Listen Later Jun 19, 2025 46:26


    Annemarie Schwarzenbach (1908-1942) è stada reportra da viadi, autura, fotografa, antifaschista e perditga critica dad ina societad tranter duas guerras mundialas. Avant intginas emnas è ses relasch vegnì agiuntà al register «Memory of the World» da l'UNESCO, in program ch'ha per finamira da preserv La «Marella» sa deditgescha perquai a questa figura fascinanta e rebella, quai en in monolog semifictiv ch'ans maina en il Proxim Orient, en l'USA, en l'Africa ed en differents lieus da l'Europa. Ma malgrà quests viadis era in desideri profund d'Annemarie Schwarzenbach da pudair passentar dapli temp en Engiadina: «Im Engadin, meinem ureigensten Boden, wo ich mich sicherer bewege und leichter fühle als anderswo.»

    «Retro-tuning grischun» – Uschia gievan turists cun auto il 1909

    Play Episode Listen Later Jun 15, 2025 45:25


    Prest betg d'imaginar. Dentant durant in quart tschientaner èsi stà scumandà d'ir cun auto en il Grischun. Uschia ch'i duvrava magari schliaziuns pragmaticas per turists e turistas che trapassavan il chantun alpin u che vulevan far qua vacanzas. Ina era da laschar trair l'automobil cun chavals sco l'exempel da Scuol-Tarasp dal 1909 mussa fitg bain. Empè dals bundant 20 PS devi per ils turists motorisads be pli quatter per viagiar atras il Grischun. Ed i d'era in scumond che giudeva blera simpatia tar la populaziun grischuna. Pertge fin ch'il suveran ha abolì quest scumond ils 21 da zercladur 1925 hai duvrà diesch votaziuns. La Marella dat en vista al 100avel giubileum da l'automobil en il Grischun in sguard enavos en quest temp unic e guarda co la motorisaziun ha midà il chantun e la vita da quels che vivan là.

    auto ps retro tuning emp prest grischun uschia pertge
    Pins, madritschas e cumpars

    Play Episode Listen Later Jun 8, 2025 36:38


    Prest mintgin da nus ha almain in padrin ed ina madritscha. E sche nus daventain pli tard sez padrin u madritscha, è quai in'onur ed in plaschair. Malgrà quai vegn questa incumbensa er gugent titulada sco «uffizi da la nauscha conscienza». Danunder deriva quest uffizi e co è el sa midà en il decurs dals tschientaners? Daco tschernivan ins pli baud gugent era trais madritschas e dus padrins per mintga uffant? Tge aspectativas han ozendi geniturs e spirituals envers in padrin? Tge far sche segua al plaschair e l'onur da daventar madritscha la nauscha conscienza, u sche l'uffizi da padrin sa limitescha a furnir punctualmain in bel regal? La Marella sa metta als fastizs da quest uffizi e sias tradiziuns.

    #7 Vendetga – in mazzament d'onur

    Play Episode Listen Later May 29, 2025 56:40


    1969 ha in Talian sajettà giu dus umens a Sedrun ord schigliusia. Gieri Venzin ha 20 onns pli tard retschertgà e fatg in film davart il delict. En il «True Crime Grischun» raquinta el da sias retschertgas ch'han manà el fin en la Calabria, per chattar il delinquent. Il 1969 sajetta in lavurer da la Calabria giu a Sedrun dus umens e blessa in terz grevamain. Il motiv saja stà l'onur dad el, da sia famiglia e da sia marusa. El haja numnadamain gì in'amanta a Sedrun durant il temp ch'el era là per lavurar. Formica, co ch'el vegn numnà, possedeva ina pitschna agenda, nua ch'el nudava mintga giada, cura ch'el durmiva cun la dunna «tutto bello» – per il cas che quella vegniss en speranza. Gieri Venzin, autur da film ed istoricher, ha retschertgà avant bundant 20 onns quest cas. En la pli nova episoda da «True Crime Grischun» na raquintainsa betg mo il cas, mabain discurrin era cun l'autur dal film. Gieri Venzin raquinta davart las sfidas da sias retschertgas, da ses viadi en Calabria per chattar il delinquent e co ch'el sez ha udì sco uffant ils tuns dal delict.

    Gendrar?! Battibugl u nova realitad?

    Play Episode Listen Later May 25, 2025 43:42


    L'identitad da gender è insatge cumplex e la summa da numerus facturs (biologics, socials e culturals). En Svizra vivan var 150'000 persunas che sa defineschan sco «nunbinaras» e quellas na sa sentan betg pledentadas, cura ch'ins numna ellas «um» ubain «dunna». Numerusas persunas na sa reconuschan pia betg en quest sistem binar che ha dominà durant tschientaners – in sistem, nua ch'i dat sulettamain dus genders, quai che na correspunda betg a la realitad biopsicosociala. Ma sco adina: cun grondas midadas socialas sa mida era nossa lingua! Ozendi s'etableschan adina dapli pleds che gidan a francar e render visiblas questas identitads da gender: nunbinar, genderfluid, transgender, queer etc. Ma era noss verbs, adjectivs e pronoms ston savens vegnir adattads, sch'ins vul gendrar, qvd. sch'ins vul duvrar ina lingua che reflectescha e pledenta l'umanitad en tut sias fassettas.

    Murdraretsch per incumbensa – part 2

    Play Episode Listen Later May 18, 2025 47:37


    L'um da fatschenta da San Murezzan Martin Staub (50) vegn chattà ils 30 da settember 2003 en in lai da sang sin ses bain d'allevar chavals a la Côte d'Azur.

    #6 Murdraretsch per incumbensa – part 1

    Play Episode Listen Later May 11, 2025 53:13


    L'um da fatschenta da San Murezzan Martin Staub (50) vegn chattà ils 30 da settember 2003 en in lai da sang sin ses bain d'allevar chavals a la Côte d'Azur. Sco ch'i para è el vegnì assassinà là en sia chasa a moda brutala, durant ch'insatgi è rut en. En il rom da las inquisiziuns chatta la polizia dentant indizis ch'insatgi haja planisà il murdraretsch. Las retschertgas mussan che perditgas n'han betg ditg la vardad ed alibis èn vegnids inventads. Quest cas da «True Crime» vegn raquintà en duas parts. En la segunda part raquinta il figl da l'um assassinà, Silvio Staub, co che la famiglia è ida enturn cun il schabetg. Per la famiglia è il murdraretsch stà in schoc. I saja stà in temp difficil. La segunda part vegn emessa en il Radio Rumantsch ils 18 da matg 2025. Ins po dentant tadlar gia ussa tut las episodas sin rtr.ch/truecrime.

    Claim Marella

    In order to claim this podcast we'll send an email to with a verification link. Simply click the link and you will be able to edit tags, request a refresh, and other features to take control of your podcast page!

    Claim Cancel