largest and easternmost canton of Switzerland
POPULARITY
Resultats, maletgs, vuschs ed analisas da la dumengia d'elecziun en il Grischun. Wahlen Graubünden 2026: Resultate, Bilder, Reaktionen und Analysen vom Wahlsonntag in Graubünden.
Scuol Classics porta la «Carmina Burana» da Carl Orff en il Grischun – ina da las pli grondas ovras per chor dal 20avel tschientaner. L'«Artg musical» è stà sin visita ad ina da las emprovas dal chor da project. Quest project inscenescha ina da las pli impressiunantas ovras da chor dal 20avel tschientaner. Tar quest project sa tracti d'ina collavuraziun che duai far punts, d'ina vart tranter amaturas e profis, dentant era punts geograficas. L'orchester per quest project che vegn realisà a Scuol deriva numnadamain da San Francisco. Il chor sa cumpona da chantaduras e chantadurs da l'Engiadina sco era da persunas dals Stadis Unids. Il manader musical da quest project è il grischun Urs Leonhardt Steiner che viva dapi onns a San Francisco.
Ozendi sa chapeschi da sasez: dunnas voteschan ed elegian, ellas candideschan ed ellas fan politica. Ma il viadi a quella egualitad politica è stà lung e stentus. Questa «Marella» suonda ils fastizs da pionieras grischunas sco Hortensia von Salis, Meta von Salis u Elisabeth Lardelli che han avert portas per las generaziuns ch'èn suandadas. Cun agid d'istorgias persunalas, documents d'archiv e vuschs d'expertas mussa l'emissiun co ch'il chantun Grischun è sa midà – e nua che nus stain oz.
Suenter sis onns sto Tarzisius Caviezel dar giu ses uffizi sco pli aut chatschadur dal Grischun. - Tgi è Aita Zanetti - in purtret. - Trais plevons ch'han emprendÌ rumantsch.
Auters temas: Cura che viagiar era mo per ils privilegiads – Il taus, in Grischun ch'è daventà rar – Avis Cuntrasts: «Franar la decadenza»
Istorgias da la via dal Lucmagn tranter il Grischun ed il Tessin – L'um davos la caricatura: Rolf Giger
Visita tar ina controlla da bio ad Andeer. En butia empermettan labels da bio sin mangiativas ina producziun persistenta, reglas rigurusas e dapli bainstar dals animals. Ma co vegn garantì ch'igl è propi en bio, là nua che stat scrit si bio? A questa dumonda va suenter la Marella actuala che accumpogna il controllader, Simon Raguth Tscharner tar ina controlla da bio sin in bain puril da Rico e Ricarda Michael ad Andeer. Da la pavlada dals animals fin tar la documentaziun da biro. Plinavant metta il co-president da Bio Grischun, Claudio Gregori a lieu las fermezzas e las flaivlezzas da la agricultura biologica. In sistem ch'ha sias sfidas e che prova cuntinuadamain da sa megliurar – en ina realitad cumplexa tranter persvasiun, pretensiun e realisabladad.
René Oswald e sia passiun per musica ed instruments da plirs tschentaners Ils Oswalds da Müstair Musica populara ed instrumentala en la Val Müstair, quai èn ils Oswalds. Ina famiglia cun blers musicants. In dals pli enconuschents è Sarin Oswald, musicant e cumponist da blers semperverds populars sco « Salüds a Müstair a Müstair», «Il valser dal postigliun», «Sül Alp Zadra» ubain «Il juven Jauer». Sin questa fotografia dal 1972 èn da vesair blers dals musicants dals Oswalds, er René, il pli giuven da tuts. Ils Oswalds da Müstair èn ina gronda famiglia - e fitg musicala. In dals impurtants è stà Sarin Oswald, annada 1902, suandà da ses figls Sigi, Josef, Ludwig, Walter ed Alois. Els eran musicants populars passiunads ed enconuschents e persunalitads impurtantas da la musica populara da tut il Grischun. Per exempel Ludwig, er el in cumponist da vaglia ed enconuschent cun sia chapella. Il pli giuven dals figls da Sarin è René che ha sa fatg in num sco interpret professiunal, surtut en la musica classica. René Oswald, sia carriera, sia musica a ses instruments. El è naschì a Cuira sco pli giuven da diesch uffants d'ina famiglia da musicants. Sias emprimas uras da clarinetta ha el survegnì da ses bab Sarin, in instrumentalist enconuschent e cumponist che ha cumponì blers tocs, en spezial dal sectur da la musica populara. Oz, blers onns pli tard e sco musicist da professiun, fa René Oswald blers concerts en tut l'Europa.. El ha studegià a l'academia da musica ed al conservatori da Turitg e a l'academia da musica Basilea. Impuls prezius ha el survegnì dal professer Ewald Koch en la Germania da l'ost ch'al ha introducì en il mund dals tuns da la scola da clarinettas tudestga. René Oswald è il purtader dal premi da la regenza dal chantun Grischun. Activitad da concerts en Svizra ed a l'exteriur El è sta sin ils palcs da la Wigmore Hall a Londra, en Austria e Germania – ed ha fatg registraziuns radiofonicas en Svizra ed en Austria. El è er stà docent da curs internaziunals per clarinettas istoricas e modernas. «In musicist che fa concerts è in sportist d'elita. Sche jau n'exercitesch betg mintga di: l'emprim di m'accorscha jau, il segund mia dunna ed il terz di tut tschels» Ses repertori Quel cumpiglia sin la clarinetta tut ils stils da la classica tempriva Johann Melchior Molter fin a la litteratura da standard da Mozart, Weber, Spohr e Hindemith. In da ses engaschaments impurtants è la musica contemporana. Numerus cumponists han scrit per el ovras: Jürg Brüesch, cumposiziuns per clarinetta e clavazin; Mario Giovanoli, solo per clarinetta; Gion Antoni Derungs, concert per clarinetta ed ulteriuras ovras per clarinetta e clavazin; Meinrad Schütter, tocs da solo per clarinetta ed ulteriuras cumposiziuns per clarinetta e clavazin. René Oswald sa deditgescha cun gronda premura al sunar sin la clarinetta en es fin al corn da basset.
Novitads èn dapertut – al radio, sin il telefonin, en las medias socialas, a la televisiun, gea perfin sin il visur en il bus. E tuttina eviteschan adina dapli persunas las novitads e volvan il dies ad ellas. En Svizra consumescha tenor in studi actual dal fög, il Center da retschertga per la publicitad e la societad, prest mintga segunda persuna da rar u insumma naginas novitads. La perscutaziun ha in num per quest fenomen: News Avoidance ubain per rumantsch, evitaziun da novitads. Cun l'experta da medias e perscrutadra da communicaziun, Johanna Burger, da la scola auta spezialisada dal Grischun dat la Marella in sguard sin quest ed auters svilups en il mund da las medias, declera tge ch'els muntan per societad e democrazia ed ella sclerescha er la dumonda sco ch'igl è tuttina pussaivel da mantegnair l'access ad infurmaziuns fidablas.
Il Chor da giuvenils da la Georgia «Tutarchela» preschenta sias chanzuns preferidas. A chaschun da dus concerts cuminaivels cun il «Vokalensemble incantanti» ed il chor da giuvenils da la Gerorgia «Tutarchela» èn vegnids rimnads giavischs per l'emissiun «Noss chors». Bun divertiment cun la schelta dals giuvenils georgians!
L'iniziativa da la PPS «Na ad ina Svizra da 10 milliuns!» procura per grondas discussiuns. Tge consequenzas avess in'approvaziun per la politica, per la societad e per l'economia? E cun tge effects stuess quintar il Grischun? Anna Giacometti da la PLD, Roman Hug da la PPS e Martin Candinas da la partida Il Center èn giasts en il «Controvers» da Berna. Die SVP-Initiative «Keine 10 Millionen-Schweiz» sorgt für heftige Diskussionen. Welche Konsequenzen hätte eine Annahme für die Politik, für die Gesellschaft und die Wirtschaft? Und welche Auswirkungen hätte Graubünden zu erwarten? Mitte-Nationalrat Martin Candinas, SVP-Nationalrat Roman Hug und FDP-Nationalrätin Anna Giacometti diskutieren darüber im «Controvers» aus Bern.
Ina dependenza tutga mai mo la persuna che consumescha, mabain er ses conturn. Spezialmain vulnerabels èn uffants. 100‘000 dad els creschen si en Svizra cun ina mamma ubain in bab dependent. Da questa cifra parta Dependenzas Svizra. E la droga numer 1 è l'alcohol. La Marella sa deditgescha en duas parts a quella uffanza cun sumbrivas. En l‘emprima avevan ils fradagliuns Samy e Giana Maria Cantieni e Gian-Marco Schmid raquintà co ch‘igl era da crescher si cun in genitur dependent. D'udir da tut temp sin rtr.ch/marella En la segunda part giain nus suenter a la dumonda tge agid che uffants da persunas dependentas chattan ozendi en il Grischun, co che quellas purschidas funcziunan e co ch‘ils uffants vegnan protegids. Ed er Gian-Marco Schmid, Giana Maria e Samy Cantieni vegnan anc ina gida a pled.
Sch'ina persuna ha ina dependenza, pertutga quai adina er ses conturn. En Svizra creschan 100'000 uffants si cun in genitur dependent, da questa cifra parta Dependenzas Svizra. E la droga numer 1 è l'alcohol. Motiv pli che avunda che la Marella sa deditgescha en duas parts a l'uffanza cun in genitur dependent. En l'emprima raquintan trais uffants creschids, ch'han ussa tranter 43 e 47 onns, da lur uffanzas. Tranter auter descriva Samy Cantieni la saira nua ch'el ha d'in mument sin l'auter stuì surprender, pervia da la dependenza d'alcohol da ses bab, la rolla dal protectur da la famiglia. Er sia sora Gianna Maria Cantieni raquinta da sias experientschas sco giuvenila e di che lur bab restia per ella il meglier bab ch'ins sa giavischar. Entant che Gian-Marco Schmid, ch'è probabel meglier enconuschent cun ses num d'artist, Gimma, di cleramain ch'el vegnia mai a perdunar a sia mamma, ch'era dependenta d'alcohol, tge ch'ella aveva fatg. En la segunda part, che è d'udir sonda, ils 7 da mars 2026 sin las undas da radio RTR u alura er sin rtr.ch/marella, guardain nus tge agids che uffants pertutgads chattan ozendi en il Grischun.
Durant 4 onns porscha la Uniun agid per l'Ucraina dal Grischun agid cun transportar donaziuns. Ed a chaschun dal chalandamarz giain en cuschina per spaisas tradiziunalas.
Era sche durant ils ultims onns han intgins chors gì da sa schliar causa mancanza da chantaduras e chantadurs, dumbra l'Uniun chantunala da chant dal Grischun actualmain 117 chors commembers – in cler mussament che la scena da chors grischuna viva anc adina! Ensemen cun Gian-Reto Trepp e Selina Bontognali ch'èn part da l'Uniun chantunala da chant dal Grischun dat l'«Artg musical» in sguard en la scena da chors Grischuna. Era sche nossa societad funcziunia baingea in pau auter che pli baud, sa possia anc adina discurrer d'ina scena activa. In punct central per mantegnair era vinavant il chant da chor en Grischun: mussar avertezza e flexibilitad.
Sigls spectaculars giu d'ina schanza da 55 meters cun rotaziuns ch'ins vegn be sturn da guardar – quai è stà il final dal Big Air als gieus olimpics a Livigno, paucs kilometers davent da la Svizra. E là ha il reporter Claudio Spescha vulì esser da la partida en il public. Ma co fan ins quai ina sonda il favrer, cura che blers van en vacanzas da skis – e ch'igl ha gia bler traffic senza gieus olimpics? Claudio Spescha è ì tuttina. Tanschi per esser ad uras a Livigno e sfunsar en l'atmosfera olimpica – u datti in caos da traffic sin las vias grischunas? Tenor il concept dal chantun Grischun èsi da quintar cun fin 4000 visitadras e visitaders supplementars en confrunt cun il traffic normal da la stagiun auta. Il chantun Grischun ha mess en pe in concept da traffic per 5,5 milliuns francs per pudair transportar las persunas che vulan ir a Livigno – Livigno ch'è accessibel l'enviern be tras il tunnel da Munt la Schera cun unicamain in vial. Ins ha installà: quatter areals da park & ride cun tut il persunal necessari, curs supplementars da la Viafier retica tras il tunnel dal Vereina, ina colliaziun spessa d'autos da posta tranter Zernez/Müstair e Livigno che basegna 30 manischunzs d'autos da posta supplementars. Tge portan quels gieus olimpics al Grischun, auter che traffic e custs per manischar quel – senza avair la garanzia che l'Italia sa participeschia lura propi a quels custs? Ed insumma: n'èn gieus olimpics fin ussa betg stads per regla ina show bombastica cun in lung barbagiat da custs starmentus per ils pajataglias ed ina massa indrizs che daventan ruinas? L'Italia ha vulì impedir quai cun far gieus decentrals en plirs lieus – insatge che la Svizra vul forsa era far il 2038. Perquai èn ils gieus olimpics 2026 a Livigno, Milaun, Cortina ed auters lieus er in test per la Svizra. Ma funcziuna quai propi – senza ruinas e custs stravagads? Era quai fatschenta Claudio Spescha sin ses viadi a Livigno. -------------------------------------------------------------------------------------------- Spektakuläre Sprünge von einer 55 Meter hohen Schanze, mit Rotationen, bei denen einem schwindelig wird – das war das Finale des Big Air bei den Olympischen Spielen in Livigno, wenige Kilometer von der Schweiz entfernt. Und dort wollte Reporter Claudio Spescha im Publikum mit dabei sein. Doch wie macht man das an einem Samstag im Februar, wenn viele in den Skiurlaub fahren – und es ohnehin schon viel Verkehr hat, ohne Olympische Spiele? Claudio Spescha ist trotzdem gefahren. Ob es wohl reicht, um pünktlich in Livigno zu sein und in die olympische Atmosphäre einzutauchen – oder gibt es ein Verkehrschaos auf den Bündner Strassen? Gemäss dem Konzept des Kantons Graubünden ist mit bis zu 4000 zusätzlichen Besucherinnen und Besuchern zum normalen Hochsaisonverkehr zu rechnen. Um den erwarteten Ansturm zu bewältigen, hat der Kanton Graubünden für 5,5 Millionen Franken ein Verkehrskonzept auf die Beine gestellt: vier Park & Ride-Areale, inklusive des notwendigen Personals, zusätzliche Kurse der Rhätischen Bahn durch den Vereinatunnel und eine dichte Postautoverbindung zwischen Zernez/Müstair und Livigno, die 30 zusätzliche Chauffeure benötigt. Was bringen diese Olympischen Spiele Graubünden, ausser Verkehr und Kosten für dessen Bewältigung und der Ungewissheit, ob sich Italien dann auch wirklich adäquat an diesen Kosten beteiligt? Waren Olympische Spiele bisher nicht in der Regel eine kurze bombastische Show, gefolgt von einem langen Rattenschwanz an enormen Kosten für die Steuerzahler und einer Menge Einrichtungen, die zu Ruinen geworden sind? Italien wollte dies verhindern, indem es dezentrale Spiele an mehreren Orten veranstaltete – etwas, das die Schweiz 2038 auch tun möchte. Deshalb sind die Olympischen Spiele 2026 in Livigno, Mailand, Cortina und anderen Orten auch ein Test für die Schweiz. Doch funktioniert das wirklich? Auch das beschäftigt Claudio Spescha auf seiner Reise nach Livigno.
Trametter e cunzunt survegnir pacs è insatge dal pli bel en il mintgadi. Ma co chattan ils pacs mintgamai la dretga via fin tar nus a chasa? In impurtant stop sin il viadi dal pac è il center da pacs a Vaz Sut. Qua vegnan rimnads e sortids ils pacs da l'entir Grischun e d'ina part da Son Gagl e dal Principadi da Liechtenstein. Il manader da team, Hugo Wellinger, mussa en il «Minisguard» co exact che quest center da distribuziun funcziuna. Plinavant sclerin nus era l'istorgia da las cifras postalas. Wie werden die Postpakete sortiert? Päckchen zu verschicken und vor allem zu bekommen ist im Alltag etwas vom Schönsten. Doch wie finden die Päckchen jeweils den richtigen Weg zu uns nach Hause? Ein wichtiger Stopp auf ihrer Reise ist das Paketzentrum in Untervaz. Hier werden die Päckchen aus ganz Graubünden sowie aus Teilen von St. Gallen und dem Fürstentum Liechtenstein gesammelt und sortiert. Teamleiter Hugo Wellinger zeigt im «Minisguard», wie genau dieses Verteilzentrum funktioniert. Ausserdem beleuchten wir auch die Geschichte der Postleitzahlen.
Dapi l'onn 1960 è ina gronda collecziun da fotografias veglias dal Grischun stada emblidada en il tschaler dal Museum da la communicaziun a Berna. Ussa turna quest stgazi puspè a chasa en la Fundaziun grischuna per la fotografia a Cuira: 50 000 fotografias istoricas da l'anteriura stamparia a Samedan Engadin Press. I sa tracta cunzunt da fotografias da l'Engiadina enturn il 1900. Ellas dattan novs sguards en il passà: sguards davos las culissas dal turissem glamurus da quella giada. -------------------------------------------------------------------------------------------- Seit 1960 war eine grosse Sammlung mit alten Fotografien aus Graubünden im Keller des Museums für Kommunikation in Bern vergessen. Nun kehrt dieser Schatz nach Hause in die Fotostiftung Graubünden in Chur zurück: 50 000 historische Fotografien von der ehemaligen Druckerei Engadin Press in Samedan. Es handelt sich dabei vor allem um Fotografien aus dem Engadin um 1900. Sie geben neue Blicke in die Vergangenheit: Blicke hinter die Kulissen des aufkommenden, glamourösen Tourismus.
Comités pro e contra sa posiziuneschan per la votaziun da Brambrüesch – Primas cartas postalas dal Grischun
Il cumponist e dirigent preschenta ina schelta da sias cumposiziuns. L'emissiun «Noss chors» dat in'invista en l'ovra dal musicist cun fermas ragischs en il Grischun.
L'inscunter da chapellas è in eveniment cun gronda tradiziun. L'emprim è vegnì organisà il 1965 sin iniziativa dal musicant e cumponist Hans Niederdorfer. El era stà a Turitg ad in inscunter da chapellas ed ha pensà che quai as pudessa er organisar en il Grischun. Quella giada deva bleras chapellas, pero i mancava in eveniment per sa scuntrar, preschentar tocs novs e vegnir da enconuscher chapellas giuvnas. Ditg e fatg: l'emprim inscunter è sta en il «Marsöl» a Cuira, in grond success ed ina vaira festa. Quella giada en il «Marsöl» a Cuira e moderà aveva Wysel Gyr, ina da las persunalitads impurtantas da la scena da la musica populara, surtut pervia da sia emissiun da televisiun «Für Stadt und Land». Pli tard han lura preschenta Burtel Bezzola, Roger Thiriet, Regina Kempf e Beat Tschümperlin l'inscunter da chapellas. Gia a partir da l'emprima ediziun è quel vegnì registrà dal radio DRS/SRF, pli tard er en collavuraziun cun RTR. Dapi il 1992 è quel inscunter en il Forum im Ried a Landquart che porscha plazza a var 600 persunas. Als 10 da schner è sta il 60avel inscunter da chapellas, e participà han questa giada bleras chapellas grischunas, per festegiar il giubileum: las chapellas cuntschaintas Stelser Buaba, GrischArt, Oberalp, Bergüner Ländlerfründa, Grischuna, Alp Stätz, ils Prättigauer Ländlerfründa, ils Schwyzerörgelifründa Felsberg, ils Grischuna-Örgeler il Trio Duranand, LEnglerkapellä – e dal chantun Berna ils quartets d'orgelets UrWurzu e Längenberg ed il quartet da jodlar Alpenrösli da Heimenschwand.
Durant 40 onns è Gian Gilli da Bever s'engaschà per il sport. El ha studegià magister da sport. El è stà divers onns trenader tar la federaziun svizra da skis. El era schef de mission da numerus gieus olimpics. Organisatur da campiunadis mundials e promotur da gieus olimpics en Grischun.
Nadal stat avant las portas ed er il Grischun retschaiva in regal da Nadal. In regal prezius che vegn da Berna, dal Museum da communicaziun: i sa tracta da 50'000 fotografias istoricas, registradas dal 1880 fin 1950. Quella collecziun da la Stamparia Engiadinaisa/ Engadin Press a Samedan è ina da las pli grondas collecziuns da fotografias veglias da noss chantun – ina (pitschna) sensaziun! Quest relasch vegn uss surdà en etappas a la Fundaziun grischuna per la fotografia a Cuira. La «Marella» sa metta a la tschertga da l'istorgia da quest stgazi.
Grischun cun dumondas avertas avant gieus olimpics – fotografias istoricas vegnan digitalisadas.
Actualmain èn bleras vischnancas en il Grischun vi da reveder lur planisaziun locala. Quai ha da far cun la lescha federala che pretenda da construir a moda pli concentrada. La finamira: betg duvrar memia bler terren. Per ils «Cuntrasts» avain nus accumpagnà la vischnanca da Mustér tras quest process intensiv ed emoziunal. Tuttina sco bleras autras vischnancas en il Grischun ha era Mustér bler memia bler terren da bajegiar. Tut en tut correspundan quellas reservas a 15 plazzas da ballape. Sulom per sulom vegn sut la lupa e passa set hectaras ston vegnir reducidas cun midar zonas u cun prender il terren or da la zona da construcziun. Quai tutga ils possessurs da terren. Els perdan d'in mument a l'auter blers daners. Ils «Cuntrasts» accumpognan inscunters cun possessurs da terren e las persunas responsablas per la revisiun e mussan lur via tras questa procedura intensiva e cumplexa. -------------------------------------------------------------------------------------------- Aktuell sind viele Gemeinden in Graubünden dabei, ihre Ortsplanung zu revidieren. Grund dafür ist das Bundesgesetz, das ein konzentriertes Bauen verlangt. Ziel ist es, nicht zu viel Land zu verbrauchen. Für die Sendung «Cuntrasts» haben wir die Gemeinde Disentis durch diesen intensiven und emotionalen Prozess begleitet. Wie viele andere Gemeinden in Graubünden hat auch Disentis viel zu viel Bauland. Insgesamt entsprechen diese Reserven 15 Fussballfeldern. Baugrundstück für Baugrundstück wird unter die Lupe genommen und über sieben Hektare müssen durch einen Zonenwechsel reduziert oder aus der Bauzone herausgenommen werden. Das trifft die Grundbesitzer. Sie verlieren von einem Moment auf den anderen viel Geld. Die Sendung «Cuntrasts» begleitet Treffen der Grundbesitzer und der Verantwortlichen für die Revision und zeigt ihren Weg durch dieses intensive und komplexe Verfahren.
Passa 117 milliuns – uschè bleras persunas èn actualmain sin la fugia. I dat divers motivs che sforzan persunas da bandunar lur patria e mintgin e mintgina ha sia istorgia. Sattar Afzali da Glion raquinta sia istorgia: Dad in lieu ch'el descriva sco la vart stgira dal mund – en in meglier futur. El aveva 12 onns, cura ch'el e sia famiglia han stuì fugir da l'Afganistan. In viadi plain sfidas ed experientschas per part traumaticas ch'el na vegn betg pli d'emblidar. La «Marella» raquinta da sia fugia fin en il Grischun, da sia vita en l'Afganistan e co ch'il ballape ha gidà el da chattar en Surselva ses nov dachasa.
Ospital Samedan: il moratori creescha temp e stabilitad – Museum d'art Grischun: l'exposiziun speziala da Fadri Cadonau – Cuschinier da gourmet Fatmir Spescha cuschina en la chasa da vegls a Mustér
La pli gronda resgia dal Grischun è a Tinizong - il mainafatschenta ha grondas visiuns
E grondas visiuns en Surses: En la pli gronda resgia dal Grischun a Tinizong vegn la lenna elavurada enstagl a l'exteriur.
Co funcziuna in tunnel? In tunnel – in bischen en in culm cun duas rusnas, ina entrada ed ina sortida. Savens vas ti tras in tunnel da via senza pensar bler. Ma per che quai saja pussaivel e segir, dovri ina massa. Nus avain guardà, nua che las portas en las paraids dal tunnel da Flem mainan e tge che capita, sch'i dat in accident. Nus avain però era dà in sguard en la centrala da traffic a Tusaun, là nua che passa 60 tunnels en l'entir chantun Grischun vegnan survegliads. Wie funktioniert ein Tunnel? Ein Tunnel – eine Röhre in einem Berg mit zwei Öffnungen, einem Eingang und einem Ausgang. Meistens fährst du durch einen Strassentunnel, ohne viel darüber nachzudenken. Aber damit das möglich und sicher ist, braucht es eine Menge. Wir haben uns angeschaut, wohin die Türen in den Wänden des Flimser Tunnels führen und was bei einem Unfall passiert. Wir haben aber auch einen Blick in die Verkehrszentrale in Thusis geworfen, wo über 60 Tunnel im gesamten Kanton Graubünden überwacht werden.
Tgi n'ha betg gia ina giada tschertgà sasez en l'internet. Be gia per guardar tge ch'ins chatta tut là da sasez. Jau hai en tutta cas chattà cun tschertgar mamez mes giast dal «Profil». Pertge tut quai che jau hai chattà da mes numalin en la rait ha animà mai d'emprender d'enconuscher in zic meglier quest Gion Caviezel da Haldenstein. Pertge el n'è betg mo stà manader da la scola a Singapur, inspectur da scola en il chantun da Schaffusa ed ha avant curt era manà il consorzi da scola da Laax, Falera, Sagogn e Schluein. El ha era manà plirs onns la federaziun d'unihockey dal Grischun, è scrivent e dat ussa cun 61 onns puspè scola a giuvnas persunas fugitivas a Cazas. Co quai è da puspè dar scola, daco ch'el è gia currì ina giada 100 kilometers al toc e daco ch'el è tuttina puspè turnà en Svizra suenter diesch onns a Singapur, ses segund dachasa, gliez ed anc bler dapli raquinta Gion Caviezel en quest «Profil».
Polcas e schottischs empè da rock e hip hop. Bleras furmaziuns da la musica populara existan gia dapi blers onns e blers musicants han gia chavels grischs. I dat però er ina tendenza nova: adina dapli musicantas e musicants giuvens fan cun plaschair e schlantsch musica populara, sunan surtut l'orgelet ubain la clarinetta. En la Svizra Centrala ed en ils chantuns dad Appenzell e da Berna datti blers talents, però er il Grischun sa mova: ils Prättigauer Power, la LEnglerkapellä, Die jungen Stelser, e la Rümli Gäng da l'Engiadina. Quai èn: Anna Carpanetti, Simon Koller e Severin Tönett da Ftan ed Ardez. Dad els vegnin nus a savair dapli davart lur plaschair e fascinaziun da far musica populara e cur ch'els han participà a la concurrenza da talents da folclora ils 8 da november a Gossau essan nus era stads da la partida. Tensiun garantida!
Nus giain sin ils fastizs dal cudesch ch'è stà indispensabel per la vita religiusa da la populaziun catolica grischuna. La «Consolaziun dell'olma devoziusa» è il cudesch da chanzuns spiritualas il pli impurtant da la Surselva sco era dal Surmeir, u atgnamain da l'entir Grischun catolic. Ella è cumparì tranter il 1690 ed il 1945 en 12 ediziuns. Iso Albin è s'occupà intensivamain cun quest cudesch e raquinta dad el.
Per la giuvna surmirana, Seraina Jäger ed il giuven sursilvan, Miguel Demont, è la musica instrumentala insatge fitg impurtant. Per omadus èsi cler: sunar en ina musica è dapli che «be» far musica. L'«Artg musical» lascha vegnir a pled dus giuvens musicants ch'èn part da la scena da musica instrumentala dal Grischun. Sper esser part d'ina u l'autra uniun han omadus era sa participà al champ da musica da la Brass Band da giuvenils grischuna da la stad passada. Tranter varsaquants tuns da lur concert final decleran els pertge che quest mund è per els uschè fascinant.
Tge schessas Vus, sch'i naschiss quest onn sulet in uffant en Vossa vischnanca? E quai suenter che l'onn avant èn er be trais naschids. Cunzunt sche Vus sa regurdais anc vi dals onns ch'i deva mintg'onn anc 20 e dapli naschientschas cun be in zic dapli avdants ed avdantas. Als Tuatschins e Tuatschinas fa quai bain quitads ed han era ina tscherta tema, manegia l'anteriur scolast ed archivar communal Tarcisi Hendry ch'enconuscha anc fitg bain ils temps sco scolast dals onns 1970 cun gronds classas. Dentant Tujetsch n'è betg l'unica vischnanca en il Grischun che senta il regress d'uffants, il uschenumnà «baby-bust». L'onn passà hai dà uschè paucs uffants sco mai ils ultims 50 onns en il Grischun e la populaziun crescha il mument be pli pervia da la migraziun. Dentant quant alarmanta è la situaziun en il Grischun? Pertge faschain nus adina pli paucs pops e poppas? E tge munta quai per il chantun e las vischnancas? Respostas datti en la Marella.
En il museum pon ins guardar ed era tutgar da tuttas sorts chaussas: Spadas vegliandras dal temp dals Romans e vaschella da crap, ma er chaussas pli novas sco in dals emprims tschitschapulvra u ina da las emprimas maschinas da mulscher ch'igl ha dà en il Grischun. Ronja ha chattà il vegl telefonin da sia tatta – anc in senza camera e cun tastas – e pensà che quel fiss segir insatge per il museum. Perquai va ella cun il vegl telefonin en il Museum retic a Cuira. Ed era sch'ella chatta svelt ina plazza per quel en il museum – èsi ina lunga via fin ch'il telefonin dastga lura propi vegnir exponì. Cun il directur dal museum, va Ronja er en il deposit sutterran cun passa 100'000 chaussas che tutgan al museum. Im Museum kann man allerhand Sachen bestaunen und sogar anfassen: Vom uralten Römerschwert oder Steingeschirr, aber auch neuere Sachen wie einer der ersten Staubsauger oder eine der ersten Melkmaschinen, die es in Graubünden gegeben hat. Ronja hat das alte Handy ihrer Grossmutter gefunden und sich gedacht: Na, wenn das nicht ins Museum gehört! Deshalb bringt sie das Handy zum Rhätischen Museum in Chur. Obwohl sie schnell einen Platz dafür in der Ausstellung gefunden hat, ist es ein langer Weg, bis das alte Handy wirklich ausgestellt werden darf. Zusammen mit dem Museumsdirektor besucht Ronja auch das unterirdische Depot, wo das Museum über 100'000 Objekte gut geschützt aufbewahrt.
In dals intents dal Festival da la chanzun rumantscha: laschar nascher novas chanzuns rumantschas per chor. Durant las duas ultimas ediziuns èn vegnidas inoltradas passa 80 chanzuns. Be paucas han dentant chattà la via en ils chors da la Rumantschia. Ma pertge? Ensemen cun il dirigent dal «Cor masdà Ftan», Duri Janett e la dirigenta dal «Chor mischedau Surrein», Andrea Schmed emprova l'«Artg musical» dad eruir pertge che las chanzuns ch'èn nadas a chaschun dals dus festivals passads n'èn betg propi sa deresadas en il mund dals chors dal Grischun. Sper la part discursiva lascha l'emissiun resunar tut las chanzuns victuras da la categoria chor maschadà dals dus festivals passads.
Sch'i va per scolar e cussegliar purs e puras, lura è il Plantahof a Landquart la dretga adressa en il Grischun. E dapi il favrer maina in Rumantsch quella veglia instituziun chantunala ch'è bler dapli che be ina scola. Dad esser in di directur dal Plantahof n'è bain mai stà ses siemi. Sco uffant fiss el pli gugent vegnì locomotivist. Dentant sco quai ch'igl è magari sin la via da la vita, prendan ins bain enqual storta fin ch'ins è là nua ch'ins è il mument. Uschia n'ha er l'agronom Pieder Vincenz betg mo lavurà per il chantun, mabain tranter auter er sco sviluppader regiunal da la Surselva, per il label da charn da la Migros, en il marketing da la ÖKK u er sin grondas farmas en la Nova Zelanda cun bun 10'000 nursas. E sche Vus vulais savair quant fitg ch'el po profitar da tut quellas experientschas professiunalas, tge ch'el fa insumma l'entir di sco directur dal Planthof, quant fitg ch'il velo gida el da chattar puspè la via e sch'el sa gia tut ils nums da ses passa 100 collavuraturs e collavuraturas, lura tadlai il «Profil».
I dat curts ubain lungs, frechs ubain flots, nauschs ubain charmants – nus tschantschain da surnums. E quels dat ei dal reminent gia da perpeten. Pli baud duvrava quai er dapli specificaziun per distinguer las persunas manegiadas, perquai che «tuts avevan num quasi tuttina, en in vitg deva quai forsa 4 schlattainas ed ils prenums purtavan tuts in d'ina sontga ubain dad in sontg», di Adalgott Berther da Rueras, che ha prendì sut la marella ils surnums da ses vitg dals onns 50. Dal «Bill Kid» al «Clau Blau» al «brassacac» - Sabrina Bundi va davos en questa Marella dal 2021 a la genesa da divers surnoms, anzi ella emprova da chattar ina furmla per far novs surnums. Perquai che: «Ils surnums èn ina part da nossa cultura», dit Daniel Badilatti da Zuoz, surnoms mussan ch'ins tutga tar la societad – quel che na porta nagin surnum, è quasi in «no-name».
E puspè èsi temp da chatscha en Grischun. «Noss chors» preschentan oz chanzuns che raquintan da predas, culms ed auter pli. Seser sin il sez aut, observar l'ur dal guaud, sa schluitar tras il chagliom e suandar als fastizs da l'animal per savair dar la fin finala il culp perfetg. Era en «Noss chors» hai blers chatschaders che dechantan la bellezza da quest temp. Oz datti d'udir chanzuns che raquintan differentas istorgias che van a prà cun il temp da chatscha.
El stat be quiet, piglia si il schluppet, prenda en mira la bostgaglia, nua ch'el vesa davosvart las cornas d'ina tschierva, e spetga fin che l'animal vegn ora – il det è gia pront per trair. Dentant vegn or da la bostgaglia il collega da chatscha e betg il tschierv. In schoc per il chatschader, raquinta el a nus en questa episoda da True Crime. I saja ina situaziun, nua che millisecundas decidian. Il chatschader na tira betg, sch'el n'è betg 100% segir da savair sin tge ch'el mira, ed uschia è questa situaziun ida ora bain. I dat dentant er auters cas, nua che quella situaziun finescha auter ed il collega vegn sajettà giu. Qua sa metta la dumonda tge ch'il chatschader ha vis e sch'i sa tracta d'in mazzament intenziunà u tuttina d'in accident? En la pli nova episoda da True Crime Grischun guardain nus tranter auter cun la procura publica grischuna co che tals cas che succedan durant chatscha vegnan intercurids, dentant dain nus er in sguard sin differents cas ch'èn succedids en il Grischun.
Ils chors virils han ina gronda tradiziun en il Grischun. Perquai è quest'emissiun deditgada a differents chors dad umens. En l'emissiun dad oz resunan ils bass, baritons e tenors da divers chors grischuns. Tranter auter il «Chor viril Surses», il «Cor viril Samedan» ubain il «Chor viril Trun». Ultra da divers chors datti d'udir er ina u l'autra furmaziun pitschna.
E la chatsch'auta ha cumenzà en il Grischun.
Oz chantan «Noss chors» da cuntradas, animals, muntognas, auas ed auter pli. Animals, fluras, plantas e bellas cuntradas èn da chattar dapertut en il Grischun. Quai ha inspirà poets e poetessas, scripturs e scripturas e cumponists e cumponistas. En quest'emissiun dechantan «Noss chors» la bellezza da la natira.
Safaris cun Jeeps per mussar la cuntrada selvadia da l'Engiadina u milliuns da kilometers per mussar dad ir cun auto. Tge fiss la vita senza istorgias e quels che raquintan ellas? Gist sch'i va per quella chaussa che ha influenzà uschè fitg la vita da nus umans ils ultims 100 onns – l'automobil. En la «Marella» da dumengia proxima laschan Flurin Denoth e Barbara Darms reviver las memorias ad in temp, cura che l'auto n'era anc betg uschè derasà en il chantun Grischun. In temp che l'automobil ha pussibilità dad ir novas vias, da vegnir independent e d'avair success cun novas ideas. Uschia raquinta Flurin Denoth per exempel da ses tat che n'è betg mo stà l'emprim ch'ha fatg la patenta d'ir cun auto en il Grischun, mabain ch'ha era gia baud vis il potenzial economic da quest nov vehichel. E Barbara Darms dat ina pitschna invista en ils passa 60 onns ch'ella mussa gia dad ir cun auto a Grischuns e Grischunas e co che l'automobil ha la fin finala pussibilità ad ella d'esser independenta.
Ina gruppa d'uffants ha exercità per il di da jodladers Grischun ch'è a La Punt Chamues-ch – Greva vita per Scuol Solar, i dovra ina quarta varianta
L'univers da l'artista grischuna Evelina Cajacob è giughentà, subtil ed adina puspè avantgardistic. L'artista multimediala uriunda da Sumvitg è dapi decennis ina vusch impurtanta en il mund da l'art Grischun e fascinescha cun dissegns poetics e lavurs da video emfaticas. L'univers da l'artista grischuna Evelina Cajacob è giughentà, subtil ed adina puspè avantgardistic. L'artista multimediala uriunda da Sumvitg è dapi decennis ina vusch impurtanta e pregnanta entaifer il mund da l'art Grischun e fascinescha cun dissegns poetics, lavurs da video emfaticas ed in'affinitad per lavurs da maun. Tar sias lavurs las pli caracteristicas tutgan ils dissegns filigrans da rispli. L'inspiraziun prenda Cajacob savens da texturas da la natira: da guauds, tailas-filien u flurs. Ella na vul però betg simplamain mussar la bellezza dal mund. Ils dissegns restan savens imperfetgs ed abstracts, u irriteschan entras las dimensiuns che varieschan tranter pitschnas skizzas ed ovras spaziusas ch'emplainan entiras stanzas. Questa «Marella» e vegnida realisada l'onn 2020 da Donat Caduff.
Durant la stad porta RTR repetiziuns dad Artgs musicals dals ultims onns. Questa giada in da l'october 2021 cun in disc da la Kammerphilharmonie Graubünden «Grischuns dal cor». L'orchester grischun è sa deditgà per quest portatun a la musica cun cumponists e musicists grischuns cun relaziuns u schizunt ragischs grischunas. Raffaele d'Allessandro (figl d'in Talian e d'ina Grischuna), Paul Juon (naschì a Moscau, ses tat era emigrà l'onn 1830 en la Russia) ed Oliver Waespi (per uschè da dir in Grischun dal cor, il Turitgais ha elegì la ditga grischuna da Sontga Margriata sco tema per sia ovra «La Partenza»).
Al cumenzament da questa «Marella» stat ina bara. Il corp maltractà tutga a la giuvna dunna en speranza Maria Catrina Derungs da Trun. Quest cas criminal ch'è capità avant 178 onns ha scrit istorgia – ma betg be pervi dal destin trist da la victima, mabain pervi da l'assassin. El garegia ella. Ella sa lascha surmanar. Ella vegn en speranza e pretenda ch'el maridia ella. El na vul betg, ed uschia mazza el ella. Uschia fiss raquintada la varianta la pli curta da questa istorgia tragica: in tipic femicidi – che fiss bunamain ì en emblidanza. In da blers. Ch'il num da la victima – Maria Catrina Derungs – è insumma enconuschent fin il di dad oz ha da far cun ses assassin: Giachen Condrau Spescha. Quel ha scrit istorgia sco ultima persuna ch'è vegnida stgavazzada en Grischun. E perquai ans regurdain nus dal destin da la dunna da Trun. La redactura Astrid Alexandre ha retschertgà per questa «Marella» ils fatgs ed ils motivs da quest cas criminal istoric – ensemen cun l'istoricher Martin Camenisch e l'autur Rico Tambornino ch'ha elavurà quest cas en furma litterara en sia publicaziun «Il scutinem dallas olmas». Questa «Marella» è vegnida realisada l'onn 2018.
«Rumantsch Grischun» ist die Geschichte einer Selbstsuche dreier sehr unterschiedlicher Menschen. Und es ist gleichzeitig eine augenzwinkernde Auseinandersetzung mit unserer vierten Landessprache und dem Röstigraben zwischen Olten und dem Piz Corvatsch. Auf Mundart. Wer das Hörspiel am Radio hören will: Montag, 03.03.2025, 14.00 Uhr, Radio SRF 1 Alles beginnt mit einem Migros-Kurs für Rumantsch Grischun in Olten, zu dem sich nur zwei Personen einfinden: die 67-jährige Witwe Heide Walther aus Heidelberg, die seit zwanzig Jahren in der Schweiz lebt und seit dem Lawinentod ihres Mannes in den Bündner Bergen eine besondere Beziehung zum Bündnerland hat, und die 20-jährige Martina Burki aus Zofingen, die als Sennerin auf eine Bündner Alp will. Der Romanisch-Lehrer Vinzenz Padrutt, 42, ist ehemaliger Skilehrer und Tourenführer, kann aber seinen Beruf seit einem Unfall nicht mehr ausüben. Der Kurs, der wegen mangelnder Teilnahme nicht zustande kommt, wird privat weitergeführt. Aus der Kursbekanntschaft entstehen weitergehende Beziehungen, die auf einer Bergtour im Bündnerland eskalieren. Hilde ist überzeugt, dass zwischen dem Unfall von Vinzenz und dem Lawinentod ihres Mannes eine Verbindung besteht. ____________________ Mit: René Schnoz (Vinzenz Padrutt), Dinah Hinz (Heide Walther), Anna Katharina Rickert (Martina Burki), Charlotte Joss (Regine Burki), Marietta Jemmi (Verkäuferin), Ralf Schlatter (Minibarmann) ____________________ Übersetzung ins Rätoromanische von Marietta Jemmi – Musik: Michael Wernli – Tontechnik: Norbert Elser, Roger Heiniger – Regie: Geri Dillier - Produktion: SRF 2006 - Dauer: 48'