L’Artg musical è in caleidoscop da tut quai che capita en la scena da musica en Svizra rumantscha, en il Grischun e sur ils cunfins da quel ora. Tadlai las pli novas registraziuns dal Radio Rumantsch, intervistas cun cumponists ed interprets e las istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR)

Arina stat a Sent e va en novavla classa. En l'«Artg musical» raquinta ella ensemen cun ses bab Flurin e ses tat Armon Nuotclà da la tradiziun sco ch'ella è oz, sco ch'ella era ina giada, tge che s'ha midà e tge ch'è restà – insatge fitg central per quels da Sent: tgirar il chant dals 1. da marz. Era l'onn 2026 vala il chant da Chalandamarz a Sent sco insatge fitg impurtant. Or d'in repertori da var 16 chanzuns vegnan mintg'onn tschernidas diesch. Trais da questas chanzuns, numnadamain «Cur cha prümavaira», «Chalandamarz chalandavrigl» e «Sa val voul verer» èn mintg'onn part dal program. Tschellas set varieschan mintg'onn in pau, intginas da questas chanzun èn melodias ch'èn betg uschè deresadas.

Era sche durant ils ultims onns han intgins chors gì da sa schliar causa mancanza da chantaduras e chantadurs, dumbra l'Uniun chantunala da chant dal Grischun actualmain 117 chors commembers – in cler mussament che la scena da chors grischuna viva anc adina! Ensemen cun Gian-Reto Trepp e Selina Bontognali ch'èn part da l'Uniun chantunala da chant dal Grischun dat l'«Artg musical» in sguard en la scena da chors Grischuna. Era sche nossa societad funcziunia baingea in pau auter che pli baud, sa possia anc adina discurrer d'ina scena activa. In punct central per mantegnair era vinavant il chant da chor en Grischun: mussar avertezza e flexibilitad.

Il cumponist lumnezian è mort dumengia passada en la vegliadetgna da 93 onns. Durant sia lunga vita ha el scrit passa 600 ovras, la pli gronda part chanzuns ed ovras vocalas. Sper cumponer ha el er dirigì, tranter auter il Chor viril Surses ed il Chor viril Ligia Grischa, è stà expert a festas da chant e magister da musica a la scola chantunala. Per regurdar ad el, sia vita e si'ovra repeta RTR l'Artg musical che nus avain fatg sin ses 90avel natalizi il 2022.

Ils onns 1980 è il moviment da musica da tschaiver sa derasà davent da Domat en Surselva – ed el fa anc adina plaschair. Per ils ins musica da canera, be dad aut e cun tuns fauss. Per ils auters tutgan las guggas tar il tschaiver sco ils costums e las mascradas. L'«Artg musical» dat in sguard en questa scena da musica.

La pura, Gl'unviern ei cheu, Politica ni La parlera, uschia ils titels d'intginas da sias poesias mess en musica. Il spiritual e poet Gion Cadieli, oriund da Sagogn, è naschì avant 150 onns. Ses relasch litterar è be anc a paucs enconuschent malgrà che sias poesias èn la basa d'intginas enconuschentas e fitg enconuschentas chanzuns. L'Artg musical va sin ils fastizis dal poet e si'ovra.

Flurin Caviezel ha festivà dacurt ses 70 avel anniversari. En l'«Artg musical» raquinta el da las differentas staziuns da sia biografia musicala. Flurin Caviezel è naschì ils 8 da schaner 1956. Il musicist e cabarettist è creschì si a Ramosch, en Bergiaglia ed a Cuira. Cumenzà a far musica aveva el ensemen cun ses frar Nott che sunava la clarinetta. Per avair anc in pau accumpagnament èsi immediat stà cler che il giuven Flurin survegnia en maun in accordeon. Lur musica da lez temp: la musica populara. Era sche il musicist e cabarettist ha en il decurs da sia vita fatg varsaquants excurs en munds da musica da tut gener esi cler per el: la musica populara è era oz anc sia musica dal cor.

L'inscunter da chapellas è in eveniment cun gronda tradiziun. L'emprim è vegnì organisà il 1965 sin iniziativa dal musicant e cumponist Hans Niederdorfer. El era stà a Turitg ad in inscunter da chapellas ed ha pensà che quai as pudessa er organisar en il Grischun. Quella giada deva bleras chapellas, pero i mancava in eveniment per sa scuntrar, preschentar tocs novs e vegnir da enconuscher chapellas giuvnas. Ditg e fatg: l'emprim inscunter è sta en il «Marsöl» a Cuira, in grond success ed ina vaira festa. Quella giada en il «Marsöl» a Cuira e moderà aveva Wysel Gyr, ina da las persunalitads impurtantas da la scena da la musica populara, surtut pervia da sia emissiun da televisiun «Für Stadt und Land». Pli tard han lura preschenta Burtel Bezzola, Roger Thiriet, Regina Kempf e Beat Tschümperlin l'inscunter da chapellas. Gia a partir da l'emprima ediziun è quel vegnì registrà dal radio DRS/SRF, pli tard er en collavuraziun cun RTR. Dapi il 1992 è quel inscunter en il Forum im Ried a Landquart che porscha plazza a var 600 persunas. Als 10 da schner è sta il 60avel inscunter da chapellas, e participà han questa giada bleras chapellas grischunas, per festegiar il giubileum: las chapellas cuntschaintas Stelser Buaba, GrischArt, Oberalp, Bergüner Ländlerfründa, Grischuna, Alp Stätz, ils Prättigauer Ländlerfründa, ils Schwyzerörgelifründa Felsberg, ils Grischuna-Örgeler il Trio Duranand, LEnglerkapellä – e dal chantun Berna ils quartets d'orgelets UrWurzu e Längenberg ed il quartet da jodlar Alpenrösli da Heimenschwand.

Braida Janett e Hugo Schär dattan in sguard sin intgins puncts culminants che spetgan quest onn. Gia il schaner spetga l'emprim punct culminant, il 60avel inscunter da chapellas a Landquart. Ma betg mo quel è tema en l'emissiun, tranter auter discurrin er da quai ch'è previs il matg a la festa federala da musica a Bienna. Er a pled vegn il producent da musica da RTR Flavio Tuor.

Hugo Schär e Braida Janett laschan reviver intginas occurenzas da l'onn passà. En spezial dain nus in sguard enavos cun suns e tuns da «Ina passiun romontscha», «Mountain Brass Contest», «Opera viva» ed il terz Festival chanzun rumantscha.

In purtret dal musicist liber. Creschì si a Razén cun in enorm talent musical ed emprendì en famiglia da far musica. Pli tard fatg carriera sco solist e dirigent – ed oz abitescha Alvin Muoth en la Bassa. En il purtret raquinta el or da ses grond stgazi d'experientschas e da sia musica preferida.

E tar nus: annunzia sbagliada! Ils dis da festa, advent e Nadal, per bleras e blers il pli bel temp da l'on. In temp privà, cun sias savurs chi sveglian regurdientschas, cun chandailas e glischs – ed er cun chant e musica. Oz as vuless jau manar en il Tirol dal Sid, ina regiun cun ina gronda e vasta tradiziun da chant e musica per il temp d'advent. E nus faschain il congual cun nossa regiun nua che quai è tut auter. Il pled «advent» sa basa sin il latin «adventus», ed ha num «arriv». Pels cristians è l'advent il temp da l'aspectativa, il temp da preparaziun per il arriv da Cristus, la notg da Nadal. L'advent è er il temp da las fairas da Nadal, da la savur da vin chaud, far patlaunas, chantar chanzuns, il temp per as regurdar: da Nadal da l'unfanza. In advent senza glisch e chandailas, senza speranza e brama, giavischs e regurdientschas – quai è grev da s'imaginar – e quai duai er esser la festa da la pasch e da la famiglia. Ina part impurtanta dals dis da festa: tradiziuns, chant e musica. Tar nus na datti betg uschè bleras, pero en ina regiun vischina, en il Tirol dal Sid, exista ina cultura d'advent e Nadal fitg ritga: L'artg musical dad oz preschenta chant e musica dal Vnuost e d'autras valladas e nus discurrin da quellas tradiziuns fitg preschentas. Cun Gernot Niederfriniger da Mals, musicant, cumponist, dirigent e president ubain «Obmann». dal «Südtiroler Volksmusikverein»,– e cun Reinhard Zangerle, chantadur e schurnalist da musica cun in'atgna emissiun tar la RAI dal Tirol da Süd: «Meine Volksmusik». E per vegnir a savair pertge che nossa tradiziun da chant e musica pel Advent n'è betg uschè gronda sun jau sta tar Hans-Peter Schreich, reverenda pensiunà ed enconuschider d'istorgia e cultura da nossa regiun.

Uschia sa cloma il titel d'ina nova cumposiziun per chors. Heidi Happy (text) e Valentin Villard (musica) han sin incumbensa da la SRG SSR creà ina nova ovra per chors en quatter linguas. Er chantà la chanzun ha il Bündner Jugendchor e cun ses dirigent Martin Zimmermann ed in chantadur avain nus discutà davart questa ovra.

La passiun per sauts populars – pero i mancan giuvnas e giuvens che tgiran la tradiziun. Noss chantun ha bleras tradiziuns ed usits ch'èn colliads stretgamain cun la cultura e l'istorgia da la regiun. Er en Engiadina datti e deva bleras da quellas. Betg mo il Chalandamarz e las Mattinadas, mabain er chant e musica, ils costums ed ils sauts populars, ina cultura enragischada en l'istorgia locala. Pero quant vivas èn questas tradiziuns? Per l'emissiun dad oz avain nus visità la gruppa da saut regiunala da Scuol. Tge è lur fascinaziun da star da cumpagnia, d'emprender sauts novs e da sa preschentar al public? E datti er giuvens e giuvnas che s'interessan? Quai para dad esser il grond problem da bleras societads ed uniuns, surtut per gruppas da saut. Perquai ha organisà la gruppa regiunala da Scuol quatter sairadas per emprender a ballar, pero er cun l'intenziun da chattar ballarinas e ballarins giuvens. Quella saira da la partida: ina trentina giuvnas e giuvens da Ftan che han gust da ballar polcas, mazurcas e valsers e che han vuli exercitar per lur bals tradiziunals en vischnanca. Participar a la gruppa da saut? Atgnamain bain, pero i manca il temp ed exercitar regularmain è difficil. Pia: plitost na!

Surselva ha la famiglia Scherrer, l'Engiadina ils Janetts ed il Surses ha ils Peterellis – dinastias musicalas. La mamma da Rico Peterelli, Alice, era ina chantadura da num e pum. Ses figl Rico sa regorda fitg bain co ch'el ha tadlà tiers ad ella. Uschia è naschida gia baud l'amur per il chant e questa ha el era dà vinavant a sias figlias. L'«Artg musical» preschenta la famiglia musicala.

Quest onn po la Societed da musica Samedan festivar ses giubileum da 175 onns. Fundada l'onn 1850 sco emprima musica en l'Engiadina, ha la musica da Samedan actualmain da sbatter cun mancanza da musicantas e musicants. Il plaschair da far musica è anc adina grond – e perquai guarda la societad tuttina cun speranza en l'avegnir. A pled vegnan er il dirigent Gino Paganini, la commembra Riccarda Müller e l'enconuschider da la scena da musica en l'Engiadina, Curdin Brunold.

Polcas e schottischs empè da rock e hip hop. Bleras furmaziuns da la musica populara existan gia dapi blers onns e blers musicants han gia chavels grischs. I dat però er ina tendenza nova: adina dapli musicantas e musicants giuvens fan cun plaschair e schlantsch musica populara, sunan surtut l'orgelet ubain la clarinetta. En la Svizra Centrala ed en ils chantuns dad Appenzell e da Berna datti blers talents, però er il Grischun sa mova: ils Prättigauer Power, la LEnglerkapellä, Die jungen Stelser, e la Rümli Gäng da l'Engiadina. Quai èn: Anna Carpanetti, Simon Koller e Severin Tönett da Ftan ed Ardez. Dad els vegnin nus a savair dapli davart lur plaschair e fascinaziun da far musica populara e cur ch'els han participà a la concurrenza da talents da folclora ils 8 da november a Gossau essan nus era stads da la partida. Tensiun garantida!

Il giuven dirigent da la Brass Band Cazis Robin Bartholini è creschì si cun musica classica. En l'«Artg musical» raquinta el co ch'el e daventà part da la scena da brassband e pertge ch'i saja fitg evident che questa scena sa deditgeschia adina puspè er a litteratura da chor. Causa ses studi è il dirigent che deriva da la Svizra franzosa tranter auter era daventà part dal mund da brassband. Grazia ad in da ses anteriurs docents da diriger ha el survegnì la chaschun da surpigliar la Brass Band Cazis. El sez sa descriva sco in dirigent multifar. Sia lavur na sa drizza betg mo a furmaziuns instrumentalas, mabain er a musica d'orchester u a chors. En connex cun musica saja el fitg mirveglius, perquai saja fitg impurtant per el da s'engaschar per differentas scenas.

Nus giain sin ils fastizs dal cudesch ch'è stà indispensabel per la vita religiusa da la populaziun catolica grischuna. La «Consolaziun dell'olma devoziusa» è il cudesch da chanzuns spiritualas il pli impurtant da la Surselva sco era dal Surmeir, u atgnamain da l'entir Grischun catolic. Ella è cumparì tranter il 1690 ed il 1945 en 12 ediziuns. Iso Albin è s'occupà intensivamain cun quest cudesch e raquinta dad el.

Maria Bognar è creschida si en ina famiglia plain musica. Sia mamma è la chantadura Letizia Scherrer e ses bab il pianist Ferenc Bognàr. En l'«Artg musical» raquinta la giuvna da 20 onns tge ch'il chant munta per ella e pertge ch'ella è era sa decidida per questa via professiunala. Dapi dacurt studegia Maria Bognar, la figlia da la chantadura da Trun Letizia Scherrer, chant a Vienna. Era sche la giuvna è creschida si a Feldkirch en l'Autria ha ella causa sia mamma adina gì era ina stretga colliaziun cun il mund rumantsch. Esser en la grondà citad e savurar emprim'aria d'università da musica è per la giuvna cun ragischs en Surselva ensatge grondius. Sper tut il nov ch'ella dastga scuvrir en il mument, esi per ella dentant adina era impurtant d'avair tar sai ina part da ses origin. La chanzun «Aunghel pertgirader» da ses tat, Carli Scherrer ha ella per exempel pachetà en sia valisch e prendì cun ella enfin a Vienna.

Per la giuvna surmirana, Seraina Jäger ed il giuven sursilvan, Miguel Demont, è la musica instrumentala insatge fitg impurtant. Per omadus èsi cler: sunar en ina musica è dapli che «be» far musica. L'«Artg musical» lascha vegnir a pled dus giuvens musicants ch'èn part da la scena da musica instrumentala dal Grischun. Sper esser part d'ina u l'autra uniun han omadus era sa participà al champ da musica da la Brass Band da giuvenils grischuna da la stad passada. Tranter varsaquants tuns da lur concert final decleran els pertge che quest mund è per els uschè fascinant.

L'entschatta october è stà a Vella il terz Festival da la chanzun rumantscha e danovamain hai dà ina retscha novas chanzuns. Tge schabegia cun las chanzuns? E tgi vegn a chantar quellas? Ensemen cun il president da l'Uniun chanzun rumantscha, Clau Scherrer, ed il responsabel per la concurrenza da novas chanzuns, Giusep Giuanin Decurtins, faschain ina bilantscha dals trais festivals. Nus discutain tranter auter la dumonda: Tge è ina chanzun simpla e datti quai insumma? In auter punct è co che las passa 130 novas chanzuns duain chattar la via en ils repertoris u ils programs da noss chors.

Il festival da musica mundiala e tradiziunala a Rudolstadt cun polcas, tarantellas, blues da la Sahara, chant da la Georgia e montferrines da «Follaton». Il festival da musica mundiala e tradiziunala a Rudolstadt en la Turingia è sta per la 33avla giada. In eveniment da tradiziuns cun var 100'000 visitadras e visitaders, cun 130 concerts da band ed artistas da tut il mund: polcas da la Finlanda, tarantellas da la Calabria, blues da la Sahara, chant viril da la Georgia e montferrines da la regiun dal Lac Leman e da la Savoia. Quels tuns èn vegnids da «Follaton», il trio da Losanna che ha represchentà la Svizra e che ha savì persvader cun in grondius concert. Il public è sta impressiunà ed a la fin hai da in grond applaus per Léonie Bugnon (ghitarra), Ella Vérant (violina) e Nikita Pfister (arpet ed orgels da maun).

In dals intents dal Festival da la chanzun rumantscha: laschar nascher novas chanzuns rumantschas per chor. Durant las duas ultimas ediziuns èn vegnidas inoltradas passa 80 chanzuns. Be paucas han dentant chattà la via en ils chors da la Rumantschia. Ma pertge? Ensemen cun il dirigent dal «Cor masdà Ftan», Duri Janett e la dirigenta dal «Chor mischedau Surrein», Andrea Schmed emprova l'«Artg musical» dad eruir pertge che las chanzuns ch'èn nadas a chaschun dals dus festivals passads n'èn betg propi sa deresadas en il mund dals chors dal Grischun. Sper la part discursiva lascha l'emissiun resunar tut las chanzuns victuras da la categoria chor maschadà dals dus festivals passads.

Gia per la 35avla giada ha lieu la concurrenza da brassbands – ed era massa fans vegnan dapi massa onns. Sonda, ils 20 da settember 2025 è il KKL a Lucerna danovamain il center da la musica da brass. Nov furmaziuns da la Svizra ed il giast internaziunal dals Stadis Unids, la Five Lake Silver Band, cumbattan per las arbajas. E sco mintg'onn datti ina fulla da fans che van a tadlar. Nus avain discurrì cun intginas persunas che van dapi blers onns al Swiss Open davart lur fascinaziun per questa concurrenza.

Ils onns 70 ed 80 era Walter Lietha in dals enconuschents chantauturs en Svizra. Ses texts critics ed ina tscherta censura han dentant franà sia carriera musicala. El è sa deditgà als cudeschs ed al commerci cun art. Ils ultims decennis ha Lietha manà la libraria Narrenschiff, ha publitgà cudeschs en sia chasa editura Calven e tgirà ses antiquariat. Dasper n'ha el dentant mai chalà da far musica. E da sia musica e tge che ha influenzà sia musica discurrin cun el en l'Artg musical.

Ensemen cun las dirigentas Rilana Cadruvi, Nina Mayer e Ladina Simonelli emprova l'«Artg Musical» d'eruir, pertge che chantar en in chor para plitost d'esser in hobi da buobas Sper raschuns e motivs pussibels porscha l'emissiun era varsaquants tuns e suns d'uffants e giuvenils ch'èn sa participads a l'ultima ediziun da l'EJFC – il festival da chors d'uffants e giuvenils che ha lieu mintga segund onn la fin d'emna d'Ascensiun a Basilea.

70 onns Peter Appenzeller: il cumponist, dirigent, pianist e pedagog da musica festivescha in anniversari radund. L'«Artg Musical» dat perquai in sguard sin el e sin sia via cun la musica. Durant ils onns 1970 ha il musicist oriund da San Murezzan absolvì il seminari da magistras e magisters a Cuira. Durant questa scolaziun è el vegnì en contact cun varsaquantas persunas che sa muventavan en il mund da la cultura e da la musica – in mund che ha immediat fascinà er el. Suenter avair fatg il diplom da magister primar ha el perquai decidì d'ir a studegiar musica. En l'«Artg Musical» da quest'emna raquinta Peter Appenzeller da differents muments en connex cun sia via cun la musica.

La Nationale Jugend Brass Band Svizra è ina da las meglras furmaziuns da giuvenils en l'Europa. Per festivar il giubileum da 50 onns ha la suprastanza cun Monika Bandi a la testa planisà diversas occurrenzas e concerts ad Interlaken (BE), Grindelwald (BE), Oensingen (SO), Courtételle (JU), Andermatt (UR) e Conthey (VS). Plinavant han las duas bands da la gruppaziun era concertà a chaschun da la Young People's Night als Bregenzer Festspiele. L'«Artg musical» porta parts dal concert ad Andermatt sco era discurs.

L'Opera Viva ha festivà ses giubileum da 20 onns cun in classicher or dal mund d'operas. Durant duas da nov rapreschentaziuns ha RTR registrà l'entira Aida en furma da video ed audio. Cun differents extracts da las registraziuns ed ina u l'autra emoziun ed impressiun da Sandra Decurtins e sia figlia Paula ch'èn stadas part dal Chor Opera Viva 2025 porscha il «Artg musicala ina sort versiun curta da l'ovra. L'opera cumpletta en furma da video è da chattar sin rtr.ch/musica ubain sin Play RTR.

Durant la stad porta RTR repetiziuns dad Artgs musicals dals ultims onns. Questa giada in dal favrer 2022 cun ovras per musicas instrumentalas da cumponists svizzers. In dals gronds cumponists da tala musica è Stephan Jaeggi (1903 - 1957) dentant er Albert Benz (1927 - 1988) u Jean Balissat (1936 - 2012) tutgan tar la crème de la crème da cumponists svizzers per orchesters d'instruments a flad. Ma er la generaziun giuvna da cumponists svizzers sco Cesarini, Alvin Muoth, Gilbert Tinner u er Oliver Waespi èn creativs e publitgeschan adina puspè novas cumposiziuns.

Durant la stad porta RTR repetiziuns dad «Artgs musicals» dals ultims onns. Questa giada in da l'october 2021. Lura ha il Chor dils Larischs preschentà ina nova cumposiziun. Il Chor dils Larischs ha registrà in medley da Curdin e Domenic Janett –in medley fitg divertent, cun parts ord 19 chanzuns rumantschas e cun il titel «Danunder hai jeu priu la canzun?». Sper quell'ovra datti anc ulteriuras registraziuns dal chor viril, che festivescha quest onn 55 onns. Lura, il 2021, ha Curdin Christoffel dirigì per l'ultima giada il chor.

Durant la stad porta RTR repetiziuns dad «Artgs musicals» dals ultims onns. Questa giada in dal schaner 2022 cun il purtret da Sylvia Caduff. Sylvia Caduff, naschida ils 7 da schaner 1937 a Cuira, ha atgnamain scrit istorgia ils onns 1960 sco dirigenta durant in temp che las dunnas n'avevan en Svizra anc gnanca il dretg da votar. La Grischuna è stada l'emprima dunna che ha dastgà diriger ils Berliner Philharmoniker ed auters gronds orchesters. Sco dunna ha ella stuì persvader pli fitg ch'ils umens per survegnir il respect merità.

Durant la stad porta RTR repetiziuns d'«Artgs musicals» dals ultims onns. Questa giada in dal schaner 2022 cun in disc plain da marschs, deditgà al general Niklaus Franz von Bachmann. Niklaus Franz è naschì ils 27 da mars 1740 en il Freulerpalast a Näfels. El è vegnì elegì l'onn 1815 sco emprem schefcumandant da l'armada federala, l'emprim general che ha manà las truppas da tut ils chantuns. La «General Bachmann Gesellschaft» da Näfels, fundada il 1990, ha commemorà ses giubileum da 30 onns cun in act festiv ed in disc cumpact.

Durant la stad porta RTR repetiziuns dad Artgs musicals dals ultims onns. Questa giada in dal december 2021 cun il chant da l'ensemble Origen en la tur cotschna. Ensemen cun l'ensemble vocal Origen preschenta RTR ina registraziun particulara. Tut aparti n'è betg be il program musical cun chanzuns artisticas dals cumponists Armon Cantieni, Benedetg Dolf, Gion Antoni Derungs, Meinrad Schütter e Paul Juon. Mabain era la registraziun dal video en furma da 360°. Guardai sin rtr.ch.

Durant la stad porta RTR repetiziuns dad Artgs musicals dals ultims onns. Questa giada in da l'october 2021 cun in disc da la Kammerphilharmonie Graubünden «Grischuns dal cor». L'orchester grischun è sa deditgà per quest portatun a la musica cun cumponists e musicists grischuns cun relaziuns u schizunt ragischs grischunas. Raffaele d'Allessandro (figl d'in Talian e d'ina Grischuna), Paul Juon (naschì a Moscau, ses tat era emigrà l'onn 1830 en la Russia) ed Oliver Waespi (per uschè da dir in Grischun dal cor, il Turitgais ha elegì la ditga grischuna da Sontga Margriata sco tema per sia ovra «La Partenza»).

Durant la stad porta RTR repetiziuns dad Artgs musicals dals ultims onns. Questa giada in dal 2021 cun "Gipsy music" dals Gadjolinos, in concert ch'els han dà a Trun. Il quartet exista dapi il 2016 e sa cumpona da Christian Ruh e Dani Zürcher (ghitara), Marc Luisoni (violina) ed Augustin Maissen (cuntrabass) ch'è oriund da Trun ed abitescha era là. Il pievel viagiant numna las persunas che n'èn betg viagiants «gadjos». Ord quai han ils musicists creà lur num da la furmaziun «Gadjolinos», in num pli charin dal pled «gadjos», uschia ha ditg Augustin Maissen.

La pli veglia musica dal chantun Grischun festivescha ses giubileum er gist cun ina concurrenza da Brass Bands. Fundada il 1803 è la Musica da Domat gist tuttina veglia sco il chantun Grischun. 222 onns è bain in bel dumber per festivar da camifo quest anniversari. Sper la concurrenza da divertiment «Mountain Brass in Concert» ha la musica però er edì l'emprima cronica da la musica. En l'Artg musical discurran l'istoricher local Theo Haas ed il president d'onur da la Musica da Domat, Albertus Durisch, davart l'istorgia, il svilup e la muntada da l'uniun.

La musica instrumentala Salouf-Mon-Stierva ha organisà la festa districtuala da musica ed er preschentà sia uniforma nova. Il 2016 è stada l'ultima festa da musica dal district III (Grischun central, Plaun, Plessur, Mesauc, Calanca) a Lai. Lura ha la pandemia da corona franà festivitads pli grondas. Quest onn, il 2025, ha la Musica instrumentala Salouf Mon Stierva gì la curascha d'organisar in'ulteriura festa da musica. L'Artg musical porta intginas producziuns musicalas ed er mainis e commentaris dal pievel da festa.

Curdin S. Brunold ha edì in cudesch fitg interessant che raquinta l'istorgia da las musicas instrumentalas en l'Engiadina. Il 2024 ha l'anteriur magister primar ed aderent passiunà da la musica instrumentala, Curdin S. Brunold, publità in cudesch fitg interessant davart l'istorgia da las musicas instrumentalas en il district I (Engiadina, Samignun, Val Müstair, Val Puschlav e Bregaglia). Il cudesch, en las linguas rumantsch, tudestgs e talian, è ina documentaziun cumplessiva da l'istorgia ed il svilup da la scena da musica instrumentala. En l'emissiun discurrin cun l'autur e tedlain era musica da las societads or dal district I.

Quest onn è l'equipa da RTR s'installada a Meierhof/Sursaissa per porscher registraziuns a chors, musicas e chapellas. Dapi il 2023 porscha RTR a chors, musicas instrumentalas e chapellas da musica populara dal Grischun la pussaivladad da far registraziuns da tun e maletg. Suenter Flem e Zernez (2023), Savognin (2024) è il team da RTR s'installà il cumenzament da matg en la halla polivalenta a Meierhof/Sursaissa. Nus avain fatg videos da tuttas furmaziuns e registrà lur tocs e chanzuns.

L'uniun festivescha ses grond giubileum cun ina festa populara ed era cun anteriuras musicantas ed anteriurs musicants. Gia dapi in tschientaner e mez exista la Societad da musica Sedrun, motiv avunda da festivar quest giubileum. L'Artg musical purtretescha l'uniun ensemen cun il pli vegl commember activ, Giusep Decurtins. E natiralmain datti d'udir bleras registraziuns da la societad che s'engascha per la cultura musicala da la vischnanca Tujetsch.

Chors, musicas, furmaziuns pitschnas e grondas dal Grischun talian preschentan musica delle Valli. L'«Artg musical» fa in viadi en las valladas talianas dal Grischun. Furmaziuns da chant e musica dal Puschlav, da la Val Bregaglia, Mesauc e Calanca preschentan chanzuns popularas dal Grischun. La gronda part èn melodias popularas dal Grischun talian. La PGI (Pro Grigioni Italiano) ha deditgà l'onn 2008 a la musica ed ha vulì renconuscher l'engaschi da tuttas persunas che s'occupan cun chant e musica. Uschia è naschì il project d'in portatun, in album cun dus discs cumpacts cun il titel «Al sul e l'amur».