Heimskviður

Endalok verða rauður þráður í Heimskviðum í dag. Það eru vægast sagt umdeild endalok þáttaraðarinnar Stranger things, en óhætt að segja að það séu margir ósáttir við þau. Svo eru það möguleg endalok almannaþjónustumiðla í Bandaríkjunum. Það er stefna bandaríkjastjórnar að draga úr umfangi þessara miðla sem reka staðbundnar útvarps- og sjónvarpsstöðvar um öll Bandaríkin. Núna séu komnir fjöldi sjálfstæðra miðla og það sé ekki aðeins úrelt fyrirkomulag að ríkið fjármagni miðlana heldur spilli það fyrir sjálfstæðri blaðamennsku. Við tölum við Ingibjörgu Þórðardóttur sem er fyrrverandi fréttastjóri BBC og CNN í Bandaríkjunum. Hún segir umræðuna um að ríkismiðlar hafi of mikil áhrif á fjölmiðlamarkaðinn góða og gilda en hún eigi ekki við Bandaríkjunum. Almannaþjónustumiðlarnir, NPR og PBS, eigi ekki roð í stærstu einkamiðlana og hvarf þeirra hefði lítil eða engin áhrif á þá. En það myndi hins vegar gera fjölmiðlalandslandslagið bæði einhæfara og fátæklegra. Svo er það eitt helsta flaggskip Netflix-streymisveitunnar - Stranger Things. Aðdáendur þáttanna eru margir hverjir vægast sagt ósáttir við hvernig þættirnir enduðu. Sprottið hafa upp ýmsar samsæriskenningar meðal annars um hvort endalokin séu raunveruleg. Duffer-bræður, skaparar þáttanna, eru sagðir hafa misst boltann í blálokin - eða er þetta kannski bara snilldar markaðssetning? Það hlýtur alla vega að vera ákveðin snilld að fá fólk til þess að vera enn að tala um þættina og jafnvel að horfa á þá aftur og aftur, til að finna vísbendingar og lesa milli línanna.

Kvikmyndin Trainspotting er þrítug um þessar mundir. Hún kom fyrst í kvikmyndahús 23. febrúar 1996 og hefur síðan öðlast sess í kvikmyndasögunni og er að mörgum talin meðal bestu kvikmynda tíunda áratugarins. Myndin fjallar um vinahóp í Edinborg í Skotlandi sem er djúpt sokkinn í heróínneyslu. En Trainspotting er miklu meira en en saga af ógæfusömum vinum, eins og Dagný Hulda Erlendsdóttir komst að þegar hún spjallaði við Kevin Williamson. Hann var sá sem fyrstur gaf Trainspotting út, þá sem smásögur í menningartímariti. Hann segir að bókin og kvikmyndin hafi verið mikilvæg vopn í menningarstríði verkalýðsins í Skotlandi gegn elítunni í Bretlandi á tíunda áratugnum. Í því stríði hafi verkalýðurinn haft betur. Svo fjöllum við um sögu sjónvarpsstöðvarinnar MTV. Það bárust fregnir af því fyrir áramót að stöðin góðkunna væri að leggja upp laupana. Það er ekki alveg satt, en MTV er ekki svipur hjá sjón miðað við umfang og stöðu sem stöðin hafði eftir að hún var stofnuð árið 1981. Við ætlum að skoða sögu MTV og hvaða áhrif hún hafði á tónlistar- og kvikmyndaiðnaðinn.

Það hefur gengið á ýmsu á vetrarólympíuleikunum sem nú standa yfir. Játningar um framhjáhald, fótbrot og ásakanir um svindl og typpastækkanir er meðal þess sem hefur verið í umræðunni. Í þættinum ætlum við að fjalla um mál Sydney Milani sem var meinuð þátttaka á leikunum eftir að sterar mældust í henni. Hún þvertekur fyrir að hafa tekið stera og segir efnin hafa mælst í henni vegna kærasta hennar, hann hafi tekið stera og hún hafi annað hvort fengið efnin í sig eftir sopa af drykk sem hann blandaði eða með sæði úr kærastanum. Bjarni Pétur Jónsson skoðar þetta áhugaverða mál og ræðir við Birki Sverrisson, framkvæmdastjóra lyfjaeftirlitsins. Stjórnvöld í Rússlandi hafa kæft öll mótmæli gegn sér og allsherjarinnrásinni í Úkraínu. Fólk sem vogar sér að mótmæla á ekki von á góðu; hvort sem það eru almennir borgarar, hátt settir embættismenn eða auðmenn. Nokkur fjöldi þeirra þykir hafa dáið á dularfullan hátt síðustu ár, sumir eftir að hafa gagnrýnt árásir Rússlandshers á Úkraínu. Rússneskir milljarðamæringar eru fleiri en nokkurn tíma fyrr og þeir eru ríkari en áður. Embættismenn landsins, sem einnig teljast til elítunnar, óttast hvað gerist þegar stríðinu lýkur. Jafnvel þeir sem eru á móti allsherjarinnrásinni. Við skulum vinda okkur til Kremlar. Dagný Hulda Erlendsdóttir fjallar um málið.

Það er ekki skortur á umfjöllun um Bandaríkin og bandaríska ráðamenn í fréttum þessi misserin. Mest ber á ákvörðunum Bandaríkjastjórnar á alþjóðasviðinu en minna er fjallað um það sem er að gerast innanlands. Það hefur stundum verið talað um að ráðamenn í Bandaríkjunum séu flinkir í því að snúa athyglinni annað þegar erfið mál koma upp - hefja árásir eða stríð einhvers staðar til að draga athyglina frá þeim. Og við ætlum að fjalla um mál sem hafa kannski fallið í skuggann af stærstu fréttamálunum: bólusetningar barna, stríð gegn háskólum og krafa ríkisstjórnar Trumps um aðgang að upplýsingum um kjósendur. Ólöf Ragnarsdóttir fer með okkur til Bandaríkjanna. Einir vinsælustu og mest umtöluðu sjónvarpsþættir samtímans heita Heated Rivalry. Þessi fremur ódýra framleiðsla á sjónvarpsþáttunum sex hefur borgað sig svo um munar. Aðalleikararnir tveir eru orðnir stórstjörnur, annar þeirra verður gestgjafi í Saturday Night Live síðar í mánuðunum. Og þeir voru meðal kyndilbera fyrir Ólympíuleikana, sem hófust einmitt í gær. En þeir leika í þáttunum elskendur, sem eru tveir bestu íshokkíspilarar heimsins. Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir segir okkur allt um þættina vinsælu og áhrifin sem þeir hafa haft.

Nick Fuentes er kristinn þjóðernissinni og kynþáttahatari og vill að hvítir, kristnir karlmenn fari með tögl og hagldir í bandarískum stjórnmálum. Hann hefur sagst vera á móti lýðræði því það steypi saman ólíkum og ósamræmanlegum hagsmunum. Lýðræði leiði alltaf á endanum til þess að þjóðríkið bíði óafturkræfan skaða. Hann segist líka elska Hitler, hefur lagst gegn því að konur séu útivinnandi, talað vel um aðskilnað svartra og hvítra í Bandaríkjunum og hefur almennt spúið hatri sínu á öllum mögulegu þjóðfélagshópum og trúarhópum. En mögulega býr eitthvað annað að baki því. Hvað þýðir það að frægum stjórnmálaáhrifavaldi sé sama um að vera kallaður rasisti, nasisti eða eitthvað annað? Hvað þýðir það að einhver skuli storka samfélagslegum normum með þessum hætti og hvað þýðir það að þannig málflutningur fái hljómgrunn hjá hundruð þúsundum eða jafnvel milljónum víða um heim. Svo fjöllum við um pöndupólitík, en það má segja að pöndur séu krúttlegustu diplómatarnir. Talið er að pöndur í heiminum séu nú um 2.700. Þar af lifa nærri 2.000 villtar í Kína. Kínverjar hafa í áratugi stundað pöndupólitík, ef ríki vilji fá til sín pöndur þurfi þau að vera í góðum samskiptum við yfirvöld í Kína. Og Kínverjar kölluðu til sín tvær pöndur frá Japan í vikunni. Borgaryfirvöld í Tókýó hafa óskað eftir að fá aðrar pöndur í staðinn en þeirri beiðni hefur ekki verið svarað. Ætli svarið velti ekki á því hvernig samskipti Kína og Japans þróast á næstunni?

Ítrekuð ummæli Donalds Trump Bandaríkjaforseta um yfirtöku á Grænlandi hafa ekki aðeins valdið stjórnmálamönnum þar áhyggjum. Almenningur er líka uggandi, og þó að Trump hafi nú útilokað að beita valdi til að taka yfir Grænland er fólk enn í óvissu um framhaldið. Hallgrímur Indriðason fjallar um þetta en hann kom frá Grænlandi í síðustu viku. Hann segir okkur frá því hvernig Grænlendingum líður, talar við Grænlending sem býr hér á landi og Íslending sem býr á Grænlandi. Við tölum líka við handboltaþjálfara í Færeyjum sem segir okkur frá ótrúlegum uppgangi handboltans þar, en Færeyingar fjölmenntu til Osló þar sem landsliðið þeirra vann sinn fyrsta leik á stórmóti. Þeir komast ekki áfram í milliriðil en hátt í sjö þúsund Færeyingar fylgdu liðinu. Að lokum fjöllum við svo um drama í Beckham fjölskyldunni. Fjölskylduerjur fræga fólksins er nokkuð sem við höfum alla jafna skautað fram hjá í þessum þætti, en okkur langaði samt aðeins að staldra við, reyna að skýra hvað þarna er í gangi og kannski ekki síður af hverju allir stærstu fréttamiðlar heims eru að fjalla um þetta.

Við veljum saman brot af því besta í síðasta þættinum fyrir jól. Við fjölluðum um Sharenting í nóvember og áform yfirvalda á Spáni að setja skorður á það hverju foreldrar megi deila af börnum sínum á netinu og hverju ekki. Og svo reyndum við að svara stærri spurningum, hversu miklu af lífi barna er í lagi að deila á samfélagsmiðlum? Hvað þurfum við að hafa í huga og hverjar geta hætturnar verið? Svo fjöllum við um fréttaljósmyndun. Það er umfjöllun frá því í september, en við tókum viðtal við framkvæmdastjóra World Press Photo í tilefni af 70 ára afmæli samtakanna og fórum yfir nokkrar af eftirminnilegustu fréttaljósmyndum sögunnar.

Við verðum á jákvæðum og uppbyggilegum nótum í Heimskviðum í síðasta þættinum fyrir jól. Þátturinn verður því með örlitlu jólaívafi, við skoðum jólamyndir og jólatónlist en fyrst og fremst ætlum við að segja ykkur jákvæðar og skemmtilegar fréttir utan úr heimi. Til dæmis hvernig ástralskur áhrifavaldur kom því til leiðar að 88 ára gamall ekkill frá Michigan í Bandaríkjunum gat loks hætt að vinna. Ólöf Ragnarsdóttir segir okkur frá því. Svo fjallar Dagný Hulda Erlendsdóttir um einn síðasta blaðsalann í Frakklandi, og kannski í allri Evrópu, en hann hefur selt blöð í París í hálfa öld og fékk fyrir það orðu fyrir framlag sitt til franskrar menningar. Við förum líka á happy hour í Finnlandi með Hallgrími Indriðasyni og á helgileik í Brussel með Birni Malmquist.

Það eru ekki nema tæp fimmtíu ár síðan kommúnistastjórnin í Kína þar ákvað að opna hagkerfið, leyfa erlendar fjárfestingar og sleppa markaðsöflunum lausum, þó með stífum skilyrðum. Það sem hefur gerst síðan þá er stundum kallað kínverska kraftaverkið: Kína breyttist úr því að vera eitt af fátækustu ríkjum heims í eitt af þeim ríkustu. Hagkerfið þar er nú samkvæmt sumum mælikvörðum það stærsta í heimi og búið að vera það undanfarin ellefu ár. Kína er þannig orðið að stórveldi í viðskiptum og þungavikt í heimspólitíkinni en hvað þýðir það fyrir önnur stórveldi, ekki síst á þessum viðsjárverðu tímum sem við lifum á? Við bregðum okkur til Beijing með Birni Malmquist. Bræðibeita er orð ársins hjá Oxford-orðabókinni en það er notað yfir efni á netinu sem er ætlað að kveikja bræði eða reiði lesenda til þess að fá fólk til að smella á efnið. Þetta er kallað rage-bait á ensku en notkun þess hefur þrefaldast síðustu tólf mánuði. Oddur Þórðarson segir okkur allt um bræðibeituna.

Það eru fáir jafn duglegir að gera jarðgöng og Færeyingar - í það minnsta miðað við höfðatölu. 23 tvíbreið jarðgöng eru þar núna - ríflega tvöfalt fleiri en á Íslandi. Nú eru Færeyingar með háleitar áætlanir um næstlengstu neðansjávargöng í heimi, sem yrði jafnframt langdýrasta framkvæmd í sögu Færeyja. En þessar áætlanir er umdeildar, bæði efnahagslega og pólitískt. Hallgrímur Indriðason fer með okkur til Færeyja en við svo ætla þær Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir og Iðunn Andrésdóttir með okkur til Hollywood og skoða lýtaaðgerðir stjarnanna en þeim virðist vera að fjölga mikið og stjörnurnar bíða í röðum eftir nýjum lýtalækni til að freista þess að fegra og yngja andlitin um tugi árangri, með misjöfnum árangri. Við kynnum okkur síbreytilegan heim lýtalækninga og komumst að því hvort slíkar aðgerðir njóti aukinna vinsælda hér heima. Þær Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir og Iðunn Andrésdóttir ætla með okkur til Hollywood

Fjöldi ungverskra kvenna tók upp á því að eitra fyrir eiginmönnum sínum með afleiðingum að yfir þrjú hundruð manns dóu. Þetta gerðist í ungversku þorpi fyrir um hundrað árum síðan. Höfuðpaurinn var ljósmóðir sem jafnan var kölluð Súsí frænka. Í störfum sínum kynntist hún vel aðstæðum fólks sem oft voru nöturlegar. Hún útvegaði konum því eitur og leiðbeindi þeim. Margir eiginmannanna í þorpinu beittu konur sínar ofbeldi og þær sáu enga aðra leið úr viðjum þess. Ástæðan fyrir því að við fjöllum um málið núna er sú að nýlega kom út bók þessa voveiflegu atburði í byrjun síðustu aldar. Bókin heitir The Women Are Not Fine, eða konurnar hafa það ekki gott. Við töluðum við höfundinn og hún segir að karlarnir hafi síður en svo haft það gott heldur. En voru konurnar kaldrifjaðir morðingjar eða þolendur ofbeldis sem í örvæntingu sinni fundu ekki aðra leið út? Svo fjöllum við um COP30 í Brasilíu, hvernig það gengur að semja um aðgerðir til að hætta notkun jarðefnaeldsneytis og þá gríðarlegu þróun sem orðið hefur í sólarorku. Þar skoðum við áform Ástrala sem ætla að reisa stærðarinnar sólarorkuver og flytja þá orku alla leið til Singapúr, um 4.500 kílómetra langan sæstreng.

Að deila eða ekki deila, það er spurningin. Hversu miklu af lífi barna er í lagi að deila á samfélagsmiðlum? Hvað þurfum við að hafa í huga og hverjar eru hætturnar? Ólöf Ragnarsdóttir ætlar að segja okkur allt um fyrirbæri sem kallast sharenting og stjórnvöld á Spáni vilja setja lög um. Afhverju er fæðingartíðni stöðugt að lækka í heiminum og hvaða efnahagslegu og pólitísku afleiðingar hefur það á komandi árum? Jarðarbúum er vissulega enn að fjölga en nýjasta spá Sameinuðu þjóðanna gerir ráð fyrir að mannfjöldinn á jörðinni nái hámarki eftir rúma hálfa öld, árið 2084. Þá verði jarðarbúar samtals um tíu milljarðar og fimmti hver jarðarbúi verði þá eldri en sextíu og fimm ára. Björn Malmquist rýnir í framtíðina.

Við rýnum í stríðsátökin í Súdan og hrottalegar aftökur sem þeim tengjast í Heimskviðum í dag. Það er stundum kallað gleymda stríðið því fjölmiðlar fjalla mun minna um það en önnur sem hafa geisað síðustu ár og áratugi. Það er þrátt fyrir að þar hafa á annað hundrað þúsund verið drepin, tugmilljónir þurft að reiða sig á neyðaraðstoð og eina mestu hungursneyð síðustu áratuga. Alþjóðaglæpadómstóllinn hefur til skoðunar hvort hrottalegar fjöldaaftökur RSF-sveitanna í borginni el-Fasher séu stríðsglæpir eða glæpir gegn mannkyni. Talið er að liðsmenn þeirra hafi drepið hátt í tvö þúsund manns í borginni síðustu vikur. Oddur Þórðarson ætlar að skoða síðustu vendingar, meðal annars vopnahléssamkomulag sem bandaríkjastjórn kynnti í vikunni. Svo ætlum við að kveðja Downton Abbey. Nú geta kvikmyndagestir séð svanasöng Downton Abbey í kvikmyndahúsum. Þriðju og síðustu myndina sem kemur í kjölfar feykivinsælla sjónvarpsþáttaraða um Crowley fjölskylduna og aðra íbúa á öllum hæðum Downton Abbey. Þættirnir hafa unnið alþjóðleg verðlaun um allan heim, slegið áhorfsmet og persónurnar eiga sér margar fastan sess í hjörtum aðdáenda. Um þetta eru allir viðmælendur Birtu Björnsdóttur sammála, en hún skoðaði þættina vinsælu, tilurð þeirra og arfleið.

Ráðamenn í Barcelona hafa lýst yfir stríði gegn Airbnb og ætla að losa sig við skammtímaleigufyrirtækið á næstu tveimur til þremur árum. Mýmargar íbúðir eru leigðar út til ferðamanna í borginni sem hefur slæm áhrif á húsnæðisverð og þar með íbúa. Svo fjöllum við um stríðið gegn eiturlyfjum. Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur farið í róttækar hernaðaraðgerðir síðustu vikur sem hann segir beinast gegn flóði eiturlyfja frá rómönsku Ameríku til Bandaríkjanna. Trump segist hreinlega ætla að drepa þá sem reyna að smygla þaðan eiturlyfjum og það hafa verið gerðar tvær árásir í vikunni þar sem alls átján voru drepnir en enginn handtekinn. Síðustu tvo mánuði hafa rúmlega sextíu verið drepnir í svipuðum árásum og þessi aukna harka setur mikinn svip á samskipti Bandaríkjanna við stjórnvöld, til dæmis í Kólumbíu og Venesúela. Við spyrjum Dylan Herreira, doktorsnema í alþjóðastjórnmálum sem er frá Kólumbíu, hvers vegna Trump sé að herða tökin núna.

Það bárust söguleg tíðindi þanan í vikunni þegar Sanae Takaichi tók við embætti forsætisráðherra, fyrst kvenna. Hennar helsta fyrirmynd í stjórnmálum er Margaret Thatcher fyrrum forsætisráðherra Bretlands og er hún, líkt og fyrirmyndin, stundum kölluð járnfrúin. Hún þykir litríkur karakter og hefur unun af þungarokki, bílum og mótorhjólum. Stefna hennar þykir íhaldssöm og á sama tíma og það þykir framfaraskref að kona gegni embætti forsætisráðherra eru feministar ekki hoppandi kátir, enda þykja sumum þeirra stefnan ekkert frábrugðin stefnu þeirra karla sem hafa verið við völd. Dósent í japönskum fræðum segir þetta mikil tímamót í landi þar sem konur eru aðeins um fimmtán prósent þingmanna. Dagný Hulda Erlendsdóttirfjallar um nýjan forsætisráðherra í Japan. Og þá víkur sögunni til Bretlands, að Andrési nokkrum. Hvert hneykslismálið hefur komið upp honum tengt undanfarið, nú síðast áður óbirt tölvupóstsamskipti á milli hans og Jeffreys Epsteins. Þá hafa komið fram í vikunni ásakanir sem Lundúnalögreglan rannsakar um að Andrés hafi skipað lögreglumönnum sem gættu hans að grafa upp eitthvað misjafnt um Virginiu Giuffre, konuna sem sakaði hann um kynferðisofbeldi. Fyrr í haust kom út bók þar sem ævihlaup Andrésar er rakið, áhugaverð baksaka þess sem síðar varð. Anna Lilja Þórisdóttir segir okkur all tum Andrés prins.

Paloma Shemirani, frá suðausturhluta Bretlands, var aðeins 23 ára þegar hún lést úr eitilfrumukrabbameini í fyrrasumar. Þegar hún greindist sjö mánuðum áður, voru taldar 80% líkur á að hún næði fullum bata með lyfjameðferð. Móðir hennar, Kate Shemirani, er þekkt í Bretlandi. Hún missti leyfi sitt sem hjúkrunarfræðingur í kórónuveirufaraldrinum fyrir að dreifa skaðlegum upplýsingum um Covid-19. Kate Shemirani tókst að sannfæra dóttur sína um að hafna lyfjameðferð og gangast frekar undir óvísindalegar meðferðir skottulækna. Hún tapaði því baráttu sinni við meinið. Dánardómstjóri í Bretlandi segir umsjá Kate Shemirani yfir dóttur sinni ófullnægjandi og skammarlega, en ekki glæpsamlega. Bróðir Palomu er ósáttur við niðurstöðuna. Í viðtali við Odd Þórðarson segir bróðirinn, sem heitir Gabriel, að hann kenni móður þeirra um andlát systur sinnar. Mamma þeirra hafi á grundvelli samsæriskenninga og vantrúar á heilbrigðiskerfið, sannfært hana um að hafna lyfjameðferð.

Við fjöllum um vopnahlé á Gaza og langa og grýtta leið til friðar milli Ísraela og Palestínumanna. Við tölum við Magnús Þorkel Bernharðsson, prófessor í sögu Miðausturlands, um framhaldið og hlutverk Hamas í friðarviðræðunum. Svo fjöllum við um stjórnarkreppuna í Frakklandi og þá erfiðu stöðu sem margir Evrópuleiðtogar eru í um þessar mundir, þar sem hart er sótt að þeim bæði úr austri og vestri. Trump Bandaríkjaforseti vill að Evrópuríkin sjái sjálf um varnir Evrópu og Pútín Rússlandsforseti reynir á meðan á samstöðu ríkjanna og einingu, með skemmdarverkum, njósnum og drónaflugi sem leiðtogar Evrópusambandsins hóta því af svara af krafti. Svo ætlum við að skoða táknið sem við þekkjum öll og notum mörg oft á dag, það er @ merkið góða, en það er núna sýningagripur á nýlistasafninu í New York. En merkið á sér nokkur þúsund ára sögu og hefur þar af leiðandi ekki aðeins verið notað í hinum stafræna heimi.

Í Heimskviðum í dag ætlum við til Asíu og fræðast bæði um fótbolta og hálfleiðara. Líklega eru margir að heyra um hálfleiðara í fyrsta sinn en þeir eru nauðsynlegir í öllum helsta tæknibúnaði samtímans. Stærsti hluti þeirra er framleiddur í Taívan. Hvernig tókst Taívan að verða svona framarlega í framleiðslu á þessari tækninauðsyn? Og hvað þýðir þetta fyrir öryggi landsins? Eru meiri líkur á innrás vegna þessarar dýrmætu tæknikunnáttu? Eða virkar hún sem skjöldur? Svo fjöllum við um fótboltadrauma kínverskra stjórnvalda. Þrátt fyrir að hinn annálaði fótboltaáhugamaður og forseti landsins, Xi Jinping, hafi sett ævintýralegar fjárhæðir í að byggja fótboltaskóla, fótboltavelli, að þjálfa upp stjórstjörnur heima við og flytja þær inn sömuleiðis til að spila í ört stækkandi efstu deild kínverska boltans, þá er Kína hvergi nærri háleitum markmiðum sínum. Sem eru að komast á HM karla í fótbolta, halda mótið og vinna það – allt fyrir árið 2050. Eða það eru yfirlýstu markmiðin. Vafalaust vakir sömuleiðis fyrir forsetanum að gera Kína meira gildandi í allri pólitíkinni í kringum fótboltann. Eins og Sádar og Katarar hafa gert með glimrandi árangri. En hvers vegna er þessi fjölmenna þjóð ekki betri í einni vinsælu íþrótt heims.

World Press Photo fagnar 70 ára afmæli á árinu. Samtökin fóru í naflaskoðun í tilefni tímamótana. Við ræðum við Joumana El Zein Khoury, framkvæmdastjóra World Press Photo, í þættinum og rifjum upp eftirminnilegustu fréttaljósmyndir sögunnar. Myndir sem breyttu heiminum. Svo segir Dagný Hulda Erlendsdóttir okkur allt um upplýsingaáróður í stríði. Þessi upplýsingahernaður er margslunginn. Hann er í fjölmiðlum, í orðræðu stjórnmálamanna, á rásum á YouTube, mikið á samfélagsmiðlum, bæði í færslum og ummælum við færslur. Við ræðum við konu frá Úkraínu sem segir að meira að segja þar í landi trúa einhverjir árórðri Rússa um stríðið sem Úkraínumenn finna vel fyrir á eigin skinni. Svo kemur spákona líka við sögu í umfjölluninni og sérstök deild Ísraelshers sem hefur það hlutverk að dreifa rógi og lygum um blaðamenn á Gaza.

Við heyrum raddir frá Palestínu og Ástralíu í Heimskviðum í dag, við ætlum að fjalla um þjóðarmorð á Gaza og menningarstríð. Í vikunni bættist nefnd á vegum Sameinuðu þjóðanna í sístækkandi hóp þeirra sem segja að Ísrael fremji þjóðarmorð á Gaza. Ísraelsher hóf landhernað í Gaza-borg, með skelfilegum afleiðingum, og á sama tíma beittu Bandaríkin enn og aftur neitunarvaldi í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna um vopnahlé á Gaza. En hvernig tilfinning er það að fylgjast með úr fjarlægð og að búast við því að fá hræðilegar fregnir af fjölskyldu og vinum á hverjum degi í nærri tvö ár? Ólöf Ragnarsdóttir talaði við Palestínumenn sem reyna eftir fremsta megni að aðstoða fjölskyldu og vini héðan frá Íslandi. Og í seinni hluta þáttarins ætlum við að fjalla um menningarstríð og innflytjendur, en ekki í Bandaríkjunum eða Bretlandi, þar sem umræða um þetta tvennt hefur farið mjög hátt síðustu vikur og reyndar síðustu ár, heldur í Ástralíu. Þar hafa undanfarið verið fjöldamótmæli sem gengu út á að verja Ástralíu en það er mjög óljóst hvað það er sem á að verja og hverjar ógnirnar eru.

Hryllingurinn á Gaza og grimmdarverk Ísraels hafa verið heimsbyggðinni ljós í bráðum tvö ár. Á síðustu misserum hefur afstaða stjórnvalda víða um heim harðnað mjög og nú eru evrópskir þjóðarleiðtogar farnir að kalla hernað Ísraela þjóðarmorð. En hvernig er þjóðarmorð skilgreint og hvað breytist ef hernaður Ísraela er flokkaður sem þjóðarmorð? Í seinni hluta þáttarins ætlum við að huga að geðheilsu þeirra sem fremja voðaverk. Kveikjan er bók sem kom út 2013 sem lýsir sambandi geðlæknisins Douglas M. Kelley við Hermann Göring sem honum var gert að meta í aðdraganda Nuremberg réttarhaldanna. Saga sem nú er búið að gera bíómynd um, þar sem Russel Crowe bregður sér í vel fóðrað gervi Görings.

Rétt rúm 20 ár eru frá einu mesta eignatjóni sem orðið hefur vegna náttúruhamfara í Bandaríkjunum. Það var eftir að fellibylurinn Katrina gekk yfir New Orleans í Louisiana og fleiri nálæg ríki. Hamfarirnar, og viðbragðið við þeim, eða viðbragðsleysi, þóttu sýna svart á hvítu kynþáttaójöfnuðinn í Bandaríkjunum. Það er alltaf fróðlegt að fá sögur þeirra sem voru á staðnum og við heyrum frá Jóni Björgvinssyni og Birni Malmquist fréttamanni okkar sem voru báðir þarna fyrir 20 árum. Björn segir að þetta hafi verið mjög erfið reynsla og erfiðasta fréttaferð sem hann hafi farið í. Svo fjöllum við um spennandi þingkosningar í Noregi á mánudaginn. Það er hnífjafnt milli stærstu fylkinganna og sviptingar í hægri blokkinni því Framfaraflokkurinn mælist stærstur. Kannanir sýna að munurinn á rauðgrænu og borgaralegu blokkunum er lítill og kosningabaráttan hefur tekið mið af því - hún hefur verið afar hörð.

Við fjöllum um bjargvætti í Sumarheimskviðum í dag en þetta er síðasti þáttur sumarsins. Í næstu viku hefjast Heimskviður að nýju. Og í síðasta þættinum ætlum við að fjalla um þá sem gera sitt besta til að gagnast góðum málefnum, það er annars vegar að bjarga flækingshundum í Taílandi og hins vegar írska tungumálinu. Hip-hop tríóið Kneekap frá Norður-Írlandi rappar bara á írsku og helsta markmiðið er að gera írskuna aðgengilegri fyrir ungt fólk. Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir fjallaði um Kneekap í lok mars, og hvað gerir sveitina og írska tungumálið svona sérstakt. Svo fjallar Ólöf Ragnarsdóttir um írskan athafnamann sem ákvað að helga líf sitt því að bjarga flækingshundum í Taílandi? Og af hverju hefur starf hans vakið athygli víða um heim?

Kynbombur verða til umfjöllunar í þættinum í dag. Fyrir 35 árum skaust Pamela Anderson fram á sjónarsviðið sem kyntákn - bæði í tímaritum og sjónvarpsþáttunum um Strandverðina sem slógu í gegn um allan heim. Nú er hún aftur farin að leika í kvikmyndum og hefur meira að segja verið tilnefnd til verðlauna. Það hefur gengið á ýmsu í hennar lífi þess á milli, en hún hefur meðal annars notað stöðu sína til að berjast fyrir sínum hugðarefnum, meðal annars dýravernd og frelsun Julian Assange ritstjóra Wikileaks. Hallgrímur Indriðason rýnir í níu líf Pamelu Anderson. Svo fjallar Dagný Hulda Erlendsdóttir um undirfatafyrirtækið Victoria's secret, sem í vetur hélt sína fyrstu stóru tískusýningu í sex ár. Undirfatafyrirtækið hefur verið í mótbyr síðan 2018 og ekki að ástæðulausu. Það hefur verið sakað um slæma framkomu við fyrirsætur og að sýna aðeins ofurgrannar og ungar konur í auglýsingum sínum og á tískusýningum.

Skútuslys, kafbátastrand og stóra-legóslysið verða umfjöllunarefni þáttarins. Við byrjum á því eina sem var mannskætt, en í haust fjölluðum við um það þegar lúxussnekkja sökk við strendur Sikileyjar. Svo er það kafbátastrandið í sænska skerjagarðinum. Þetta var í október 1981 en þá var Svíþjóð miðdepill heimspressunnar í nokkra daga. Og svo endum við þáttinn á umfjöllun um legóslysið

Andlegt og yfirnáttúrulegt er yfirskrift þáttarins í dag. Þetta síðarnefnda snýr að því hvernig risasteinarnir í Stonehenge á Englandi komust þangað, en það er margt á huldu um hvernig Stonehenge var byggt og hvaða hlutverki það gegndi. Og svo þetta andlega, það er andleg heilsa íþróttamanna. Við ætlum að rifja upp umfjöllun Hallgríms Indriðasonar um afreksíþróttamenn sem hafa átt í þessum erfiðleikum. Það er aukin vitund um álagið sem fylgir því að vera afreksíþróttamaður og hvaða áhrif það getur haft á íþróttafólk. Þeir sem eru þar í fremstu röð eru alltaf að reyna að hámarka getuna og í leit að einhvers konar fullkomnun - en það getur bitnað á þeim andlega.

Við fjöllum um áhrif loftslagsbreytinga í þættinum í dag og förum víða, förum í kælifrí á norðlægar slóðir og förum til Ástralíu og Suðurskautslandsins. Við byrjum í kuldanum á Suðurskautslandinu en leiðangursmenn þar komust í heimsfréttirnar í vor þegar maður sem þar er í rúmlega árslöngum leiðangri var sakaður um gróft ofbeldi og líflátshótanir gegn félögum sínum í leiðangrinum. Hann var sagður hafa ráðist á félaga sinn og líka sakaður um kynferðisofbeldi. Og það sem flækti svo þessa stöðu var að það þurfti að leysa úr þessu á staðnum. Það er mjög kostnaðarsamt og erfitt í framkvæmd að flytja einhvern þaðan og því urðu leiðangursmenn að greiða úr þessu sjálfir. Þeir eru enn í rannsóknarstöðinni sem heitir Sanae IV og verða fram í desember. Í lok þáttarins förum við svo í kælifrí, sem kallast coolcation upp á ensku, og er ein af tískubylgjunum í ferðamennskunni. Í hitabylgjum síðustu sumur í Suður-Evrópu hefur það færst í aukana að íbúar þar velji sér milt eða jafnvel kalt loftslag á norðlægum slóðum til að fara í frí.

Einræðisherrar verða fyrirferðamiklir í þætti dagsins. Við fjöllum um svalasta einræðisherra heims, að eigin sögn, og svo þann sem virðist vilja feta í fótspor hans með svo margt, og þeirra nána samband. Sá fyrrnefndi en Nayib Bukele, forseti El Salvador og sá síðarnefndi er Donald Trump, forseti Bandaríkjanna. Á stuttum stjórnmálaferli hefur Nayib Bukele gjörbreytt El Salvador, morðtíðni hefur lækkað mikið en hann hefur fangelsað rúmlega 80 þúsund manns á þremur árum. Bukele reisti risastórt fangelsi og vill taka við föngum annars staðar frá, til dæmis frá Bandaríkjunum. Þangað hefur Donald Trump sent nokkur hundruð manns, jafnvel án þess að taka mál þeirra fyrir í Bandaríkjunum. Trump segist engu að síður ætla að senda miklu fleiri þangað. Honum líst vel á kollega sinn sem hefur aukið völdin með því að breyta stjórnarskrá, til að geta setið áfram, og rekið hæstaréttardómara sem honum hugnast ekki. Það má segja að Trump sé orðinn að eins konar lærlingur Bukele, því margt af því sem hann hefur gert í heimalandinu langar Trump að gera í Bandaríkjunum.

Donald Trump er ekki fyrsti forseti Bandaríkjanna sem viðrar hugmyndir um kaup á Grænlandi. Harry Truman vildi kaupa Grænland í upphafi kalda stríðsins og Andrew Johnson skoðaði hugmyndina sömuleiðis á nítjándu öld. Fljótlega eftir áramót, þegar mest fór fyrir umræðunni um ásælni Trumps í Grænland, skoðaði Birta sögulegan áhuga Bandaríkjanna á Grænlandi og flókið samband Danmerkur og Grænlands. Og líka áhuga Bandaríkjamanna á Íslandi. Svo eru að verða miklar breytingar í Færeyjum. Þeir eru farnir að gera eins og við Íslendingar og kenna sig við foreldrana og enda nöfnin á -son eða -dóttir í staðinn fyrir þessi dönsku, Jensen og Olsen og það allt saman. Dagný Hulda Erlendsdóttir fjallaði um þessar breytingar í febrúar, og talaði meðal annars við Hönnu í Horni, sendiherra Færeyja á Íslandi, sem eins og margir aðrir gera núna og kennir sig við heimahagana.

Á miðvikudaginn í þessari viku, þann 9. júlí, voru 80 ár liðin frá komu farþegaskipsins Esju hingað til lands, fyrstu ferð skipsins hingað með farþega eftir síðari heimsstyrjöld. 300 manns voru um borð í skipinu og sjaldan hafa fleiri beðið á hafnarbakkanum eftir komu eins skips eins og 9.júlí árið 1945. Þarna voru fjölmargir um borð og sögurnar því fjölmargar. Jóhann Svarfdælingur sneri þarna heim eftir starfsferil í sirkusum víða um Evrópu, rúmir tveir metrar og þrjátíu sentimetrar á hæð. Svo var líka um borð líkið af Guðmundi Kamban rithöfundi sem var skotinn til bana af dönskum andspyrnusveitum tveimur mánuðum fyrr. Og tónskáldið Jón Leifs sem svelti sig í sólarhing um borð í skipinu í mótmælaskyni svo fáir einir séu nefndir. Þá eru ótaldir þeir sem komust ekki á áfangastað. Fimm manns voru handteknir og fluttir frá borði af Bretum sem voru á höttunum eftir öllum sem höfðu veitt Nasistum liðveislu með einum eða öðrum hætti. Birta og Brynja Björnsdætur fjalla um Esjuferðina.

Tvítugur flautuleikari braust inn í náttúruminjasafn í Bretlandi og stal þaðan fjöðrum og fuglshömum af útdauðum fuglum. Þeir voru úr 150 ára gömlu safni manns sem nefndur er faðir lífeðlisfræðinnar. Ránsfenginn ætlaði flautuleikarinn að selja fluguhnýtingarmönnum um heim allan. Úr varð ein undarlegasta glæpasaga síðari tíma.

Við ætlum að slá saman tveimur umfjöllunum frá því í vor, annars vegar um gervigreindarkapphlaupið og svo er það ástin á gervigreindaröld. Ástarsamband manns og tölvu hefur verið vinsælt yrkisefni í allskonar vísindaskáldskap. Nú er þetta orðið raunin og loksins segja kannski sumir er hægt að eiga í ástarsambandi tölvuna og í þessu tilviki, gervigreindarspjallmenni. Róbert Jóhannsson á stefnumót við gervigreindina í þætti dagsins. Svo ætlum við að huga að gervigreindarkapphlaupinu. Og þar snúum við okkar að skuggahliðum tækninnar. Oddur Þórðarson fjallaði um gervigreindarkapphlaupið í vor en það eru mörg fyrirtæki og ríki sem keppast um þróun gervigreindar og um leiðir til þess að nýta hana, til dæmis við njósnir og í hernaði en líka til þess að fylgjast með borgurunum.

Við rifjum upp umfjöllun um hvalveiðar Japana í þættinum í dag. Þar hefur dregið úr neyslu á hvalkjöti og stuðningi við veiðarnar. En stuðningur við hvalveiðar í Japan er ekki endilega byggður á því að fólk vilji borða kjötið, heldur að varðveita menningu. Svo förum við með Birni Malmquist í heimsókn á belgíska náttúruminjasafnið í Brussel þar sem hann stóð augliti til auglitins við síðasta geirfuglinn. Það er talið að hann hafi verið drepinn í Eldey sumarið 1844, fyrir rúmum 180 árum. Björn talaði við Gísla Pálsson, fyrrverandi prófessor í mannfræði við Háskóla Íslands, sem hefur fjallað ítarlega um sögu og útdauða geirfuglsins. Hann segir fuglinn og sögu hans svo mikilvæga því hún sannfærði menn um að aldauði af mannavöldum væri stórt vandamál og því þyrfti að snúa vörn í sókn.

Í sumar verða 80 ár liðin frá komu farþegaskipsins Esju hingað til lands, fyrstu ferð skipsins hingað með farþega eftir síðari heimsstyrjöld. 300 manns voru um borð í skipinu og sjaldan hafa fleiri beðið á hafnarbakkanum eftir komu eins skips eins og 9.júlí árið 1945. Þarna um borð voru fjölmargar sögur. Jóhann Svarfdælingur sneri þarna heim eftir starfsferil í sirkusum víða um Evrópu, rúmir tveir metrar og þrjátíu sentimetrar á hæð. Svo var líka um borð líkið af Guðmundi Kamban rithöfundi sem var skotinn til bana af dönskum andspyrnusveitum tveimur mánuðum fyrr. Og tónskáldið Jón Leifs sem er svelti sig í sólarhing um borð í skipinu í mótmælaskyni svo fáir einir séu nefndir. Þá eru ótaldir þeir sem komust ekki á áfangastað. Fimm manns voru handteknir og fluttir frá borði af Bretum sem voru á höttunum eftir öllum sem höfðu veitt Nasistum liðveislu með einum eða öðrum hætti. Birta og Brynja Björnsdætur fjalla um Esjuferðina.

Friðarviðræður í Úkraínu hafa litlu skilað síðustu vikur og ekki er útlit fyrir að árangur náist á næstunni. Við ræðum við bandaríska sagnfræðinginn Timothy Snyder í þættinum í dag. Hann segir mikilvægt að vestrænar þjóðir haldi áfram stuðningi við Úkraínu og viðskiptaþvingunum gegn Rússlandi. Hann segir að eina leiðin að friði í Úkraínu sé að gera Rússum erfiðara fyrir að ná árangri í innrásarstríðinu. Svo ræðum við sambandsslitin sem allir eru að tala um, enda fara þau fram í beinni útsendingu svo að segja. Það eru að sjálfsögðu þeir Elon Musk og Donald Trump. Albanía þykir einna líklegast til þess að verða næsta aðildarríki Evrópusambandsins. Edi Rama forsætisráðherra er að hefja sitt fjórða kjörtímabil og getur haldið áfram með uppáhaldsverkefnið sitt - að leiða Albaníu inn í Evrópusambandið. Heimspólitíkin og öryggisástandið í Evrópu hefur gert það að verkum að áhugi Evrópusambandsins á að fjölga aðildarríkjum hefur aukist, og Albanía nýtur þess - en það eru ljón á veginum; ekki síst landlæg og djúpstæð spilling sem sett hefur mark sitt á þetta samfélag undanfarna áratugi. Í sumar eru tvö ár liðin frá því að kafbáturinn Títan féll saman á botni Atlantshafsins, með þeim afleiðingum að allir fimm farþegarnir um borð fórust. Síðan þá hafa rannsóknir staðið yfir á slysinu og spurningar vaknað um öryggi kafbátsins, stjórnarhætti fyrirtækisins sem átti hann og svo eftirlitsskyldu opinberra stofnanna.

Hvað gerist þegar fangar fá að koma saman til að búa til tónlist. Getur það jafnvel stuðlað að jákvæðum breytingum og hjálpað föngum að aðlagast aftur að samfélaginu? Þetta eru vísindamenn við háskólann í Osló í Noregi að rannsaka í þremur löndum, meðal annars á Íslandi. Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir ræddi við tvo þeirra og fékk að vita allt um þetta áhugaverða verkefni. Hvað verður til þess að írskur athafnamaður ákveður að helga lífi sínu því að bjarga flækingshundum í Taílandi? Og af hverju hefur starf hans vakið athygli víða um heim? Ólöf Ragnarsdóttir ætlar að segja okkur sögu þessa manns og hunda sem sumir voru nær dauða en lífi en hafa eignast ný heimili víða um heim.

Jarðneskar leifar eþíópísks prins og marmastyttur af sögufrægu grísku hofi eru meðal formninja sem geymdar eru í Bretlandi en eiga uppruna sinn á mun fjarlægari slóðum. Talsverður styr hefur staðið um skil á mununum, sem mörgum finnst að eigi að skila tafarlaust. Söfn heimsins geyma marga muni sem hvílir yfir ára samviskubits í ljósi sögunnar. En þetta er ekki alveg einfalt. Stundum eru rök þeirra sem geyma munina að þau séu að bjarga þeim frá eyðileggingu, sem sannarlega er oft raunin. En það er ekki endilega samasemmerki milli varðveislu um ákveðinn tíma og eign til frambúðar. Birta Björnsdóttir skoðaði málið og ræðir meðal annars við Hörðu Þórsdóttur, þjóðminjavörð. Í síðari hluta þáttarins ætlar Oddur Þórðarsona að greina vegferð eins frægasta sjónvarpsmanns heims, Dr. Phil, inn á hið pólitíska svið. Dr. Phil er hættur að sálgreina gesti í sjónvarpssal og virðist vera að reyna að endurforrita bandarísku þjóðina með pólitískum skilaboðasendingum á nýstofnaðri sjónvarpsstöð sinni, þar sem forseta Bandaríkjanna og forsætisráðherra Ísraels hefur brugðið fyrir, auk fleiri.

Forseti El Salvador, Nayib Bukele, segist vera svalasti einræðisherra heims. Hann hefur gjörbylt landinu á örfáum árum og nýtur fádæma vinsælda. Hann samdi við glæpagengin sem höfðu mikil áhrif og ítök í El Salvador og hefur gert landið með þeim öruggari í heimi, en þar var morðtíðni með því allra hæsta sem gerist. En þetta voru engar töfralausnir. Því nú er að koma í ljós hvað þessir samningar fólu í sér. Bukele hefur fangelsað tugi þúsunda á síðustu árum í nýju risastóru fangelsi sem nefnist CECOT og þannig liggja leiðir hans og Donalds Trump saman. Trump er byrjaður að senda mörg hundruð innflytjendur í fangelsi í El Salvador, án þess að mál þeirra séu tekin fyrir í Bandaríkjunum. Trump er mikill aðdáandi Bukele og má segja að hann dáist að einræðistilburðunum, en báðum hættir þeim til að ganga of langt til þess að ná markmiðum sínum og teygja lög og reglur í allar áttir. Börn, áhrifavaldar og samfélagsmiðlar eru umfjöllunarefni nýrrar heimildarmyndar, í þremur hlutum, sem er ný á streymisveitunni Netflix. Í þáttunum skyggnast áhorfendur inn í margar hliðar samfélagsmiðlanotkunar barna, hvaða áhrif miðlarnir geta haft á líf þeirra og jafnvel hvaða siðferðislegu spurningar vakna í oft grimmum raunveruleika. Hvenær ganga foreldrar of langt í að nýta börn sín til að afla tekna á samfélagsmiðlum og hvenær er friðhelgi barna jafnvel stefnt í hættu með myndbirtingum og fréttum? Því það hefur ekki alltaf góð áhrif á börn að vera í kastljósinu, hvort sem þau biðja um það sjálf eða verða það í gegnum foreldra sína.

Hvað skýrir þá afturför sem hefur orðið undanfarið þegar kemur að réttindum transfólks og hvers vegna er það að gerast núna? Við ætlum að fjalla um réttindi þessa hóps og úr hvaða jarðvegi þetta bakslag sprettur. Hverjir standa í stafni þegar sífellt háværari hatursorðræða í garð trans fólks verður vart á samfélagmiðlum? Og af hverju er verið að setja lög um íþróttaiðkun transfólks? Við fáum til liðs við okkur þrjár konur til að sýna í stöðuna og baksöguna og leita lausna. Í seinni hlutanum ætlar Dagný Hulda Erlendsdóttir að segja okkur skemmtilega sögu. Karlskróna í Svíþjóð var miðdepill heimspressunnar um tíu daga skeið í október 1981. Þá hafði sovéskur kafbátur, sem talið er að hafi borið kjarnorkuvopn, strandað í skerjagarðinum. Þetta var í miðju kalda stríðinu og hefði vel geta orðið til þess að stríð hefði brotist úr milli Svíþjóðar og Sovétríkjanna. Nýlega kom út sænsk sjónvarpsþáttaröð þar sem fjallað er um þetta. Ýmsar kenningar voru um það hvers vegna kafbáturinn strandaði, sú algengasta að hann hafi verið við njósnir. Sjálfir sögðu reyndar Sovétmenn að siglingatækin hafi bilað. Þá voru einhverjir sem töldu að áhöfnin hefði verið drukkin og þá kenningu halda framleiðendur þáttanna, sem heita Whiskey on the Rocks, sig við.

Pólverjar kjósa sér nýjan forseta um miðjan þennan mánuð og það má segja að það séu mikilvægar kosningar fyrir Donald Tusk, sem leiðir ríkisstjórnina, af því að hann lofaði miklu fyrir síðustu kosningar en það hefur gengið hægt að standa við öll kosningaloforðinn, og Tusk hefur oft skellt skuldinni á núverandi forseta, Andrzej Duda, og vonar sjálfsagt að hann fái vinveittari forseta. Þau Björn Malmquist og Margrét Adamsdóttir segja okkur frá frambjóðendum og kosningabaráttunni. Fyrir 35 árum skaust Pamela Anderson fram á sjónvarsviðið sem kyntákn - bæði í tímaritum og sjónvarpsþáttunum um Strandverðina sem slógu í gegn um allan heima. Nú er hún farin að leika aftur í kvikmyndum og hefur meira að segja verið tilnefnd til verðlauna. Það hefur gengið á ýmsu í hennar lífi þess á milli en hún hefur meðal annars notað stöðu sína til að berjast fyrir sínum hugðarefnum, meðal annars dýravernd og frelsun Julian Assange ritstjóra Wikileaks. Hallgrímur Indriðason rýnir í níu líf Pamelu Anderson.