pulsar nadaje

Dlaczego społeczeństwa potrafią długo trwać w stabilnym stanie, by nagle – bez wyraźnej przyczyny – przejść w zupełnie inny porządek? O histerezie, progach zmiany i matematyce zbiorowych emocji mówi prof. Katarzyna Sznajd-Weron, badaczka zjawisk kolektywnych w sieciach społecznych, kierowniczka Katedry Obliczeniowych Nauk Społecznych na Wydziale Zarządzania Politechniki Wrocławskiej. [podkast]

Kiedy prawdziwa informacja jest kłamliwa? Jakie cele kryją się pod hasłem 5D? I czy platformy społecznościowe są naprawdę człowiekowi niezbędne? Odpowiada dr Piotr Sosnowski, adiunkt Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. [wideokast]

Jak się oszukuje komórki, podszywając się pod RNA gospodarza? Jak się walczy z inwazją patogenów, nie uruchamiając machiny stanu zapalnego? I wreszcie – czy, my, wielokomórkowce, nie jesteśmy wypadkiem, którego przyroda doznała przy pracy? Opowiada dr hab. Paweł Sikorski z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Laboratorium Epitranskryptomiki w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych na tejże uczelni. [podkast]

Czy stereotypy uruchamiają się szybciej przez akcent niż przez wygląd? I czy nasze postawy wobec „innych” są rzeczywiście tak jednoznaczne, jak sugerują sondaże? Odpowiada dr hab. Karolina Hansen, profesorka Uniwersytetu Warszawskiego, psycholożka społeczna z Katedry Psychologii Miejsca i Zmiany Społecznej tejże uczelni. [podkast]

Jak skutecznie sztuczna inteligencja przekonuje do głosowania na konkretnego kandydata na prezydenta? Czy w Polsce naprawdę jest silna polaryzacja? Jak przekonania polityczne wpływają na wyższy lub niższy poziom zaufania do nauki? Odpowiada dr Gabriela Czarnek z Instytutu Psychologii Wydziału Filozoficznego UJ, tegoroczna laureatka stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla wybitnych młodych naukowców. [wideokast]

Jak silnie wzbudzone, „przerośnięte” atomy pozwalają mierzyć mikrofale, badać kosmos i jednocześnie testować granice świata kwantowego? Odpowiada dr hab. Michał Parniak z Zakładu Optyki Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, lider grupy badawczej w Centrum Optycznych Technologii Kwantowych. [podkast]

Co mówi biolog, kiedy w mikroskopie elektronowym dostrzega struktury bardziej znane z podręczników matematyki niż biologii? Pytamy badaczkę nanomorfologii błon, dr hab. Łucję Kowalewską, kierowniczkę Zakładu Anatomii i Cytologii Roślin Uniwersytetu Warszawskiego. [podkast]

Ile tracimy na dezinformacji? W jakiej „walucie”? Kto i jak może nas przed tymi stratami ustrzec? Odpowiadają Maia Mazurkiewicz – prezeska Zarządu Fundacji PZU, adwokatka, współzałożycielka Alliance for Europe oraz prof. Joanna Tyrowicz – ekonomistka związana z Uniwersytetem Warszawskim oraz Niezależnym Pozarządowym Ośrodkiem Badawczym GRAPE, członkini Rady Polityki Pieniężnej. [wideokast]

Co płaskowce – pozbawione neuronów maleńkie stworzenia – mówią nam o ewolucji mózgu? Czy prostota podobnych im organizmów to tylko iluzja? Opowiada dr Mateusz Kostecki, neurobiolog pracujący obecnie w Centre for Organismal Studies na Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg. [podkast]

O przełomowej obserwacji planety niezwiązanej z żadną gwiazdą i samotnie przemierzającej przestrzeń kosmiczną, opowiada współautor tego dokonania, dr Przemek Mróz z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, laureat Nagrody im. Franka Wilczka, uczestnik eksperymentu OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment). [podkast]

Czy społeczeństwa da się opisać tymi samymi modelami, które tłumaczą magnetyzm i przejścia fazowe? Czy brak zaufania do nauki można leczyć narzędziami fizyki statystycznej i teorii sieci? O modelowaniu złożonych procesów społecznych mówi dr inż. Anna Chmiel z Zakładu Fizyki Układów Złożonych Wydziału Fizyki Politechniki Warszawskiej, badaczka sieci złożonych zajmująca się socjofizyką i zastosowaniami fizyki w medycynie. [podkast]

Dlaczego małe, skoordynowane grupy potrafią dziś sterować opiniami milionów? Czy algorytmy przejęły już kontrolę nad kulturową ewolucją człowieka? Odpowiada dr inż. Agnieszka Czaplicka, fizyczka z Pracowni Fizyki w Ekonomii i Naukach Społecznych Politechniki Warszawskiej, badaczka nauk o sieciach społecznych. [podkast]

Szary gryzoń czy idealny wzór do naśladowania? Bezwzględny szkodnik czy ofiara komunistycznej propagandy? O tym, jak kształtował się wizerunek szczura, opowiada dr Gabriela Jarzębowska, antropozoolożka/badaczka animal studies z Wydział „Artes Liberales” UW, autorka książki „Retoryka deratyzacji w PRL: od czystki etnicznej i politycznej do czystki gatunkowej” [podkast] #podkast #pulsarnadaje #podkastpulsara

Jak nie stracić zaufania do dowodów i ekspertów? Jakimi narzędziami walki z kłamliwymi informacjami dysponują organy ścigania? Czym jest biały wywiad? Odpowiada dr Piotr Lewulis, dyrektor Centrum Nauk Sądowych oraz pracownik Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. [wideokast]

Kto będzie mógł mieć podręcznego naukowca? Jakie rozmowy można toczyć z antyszczepionkowcami? Co musi mieć w sobie popularyzator? I co nauka robi ludziom? Odpowiada prof. Ryszard Koziołek – rektor Uniwersytetu Śląskiego, autor koncepcji Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice i jego dyrektor generalny. [wideokast]

Czy większe moce obliczeniowe automatycznie przekładają się na ciekawsze rozwiązania? Czy w badaniach nad sztuczną inteligencją czeka nas kolejny przełom – tym razem jakościowy? Jak kontekst wojny w Ukrainie zmienia pracę polskich informatyków? Opowiadają prof. Piotr Sankowski z Uniwersytetu Warszawskiego, szef IDEAS Research Institute, i prof. Tomasz Trzciński z Politechniki Warszawskiej.

Ile w konserwacji i restauracji obiektów sztuki jest nauki, a ile artystycznego wyczucia? Czy z upływem czasu należy walczyć, czy też się z nim pogodzić? Opowiada dr Monika Supruniuk, konserwatorka dzieł sztuki, zastępczyni dyrektora ds. zbiorów analogowych i infrastruktury Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego (FINA).

Jak bardzo denisowanie i neandertalczycy byli twórczy i kreatywni? Jaką kuchnię preferowali? Czy obca im była ekologia? Jak traktowali kobiety? Odpowiada Agnieszka Krzemińska, archeolożka i dziennikarka naukowa pulsara, autorka książki „Homo nie tylko Sapiens. Inna opowieść o naszych przodkach”. [Także wersja wideo]

Skąd się biorą w Polsce nowe rezerwaty przyrody? Nierzadko z amatorskiej pasji, z zaangażowania aktywistów. Opowiada o tym jeden z nich, nasz redakcyjny kolega, Jędrzej Winiecki.

O tym, jak i po co wchodziliśmy do wody, dlaczego robiliśmy to wielokrotnie i co z tego wynikło, opowiada dr Daniel Tyborowski – paleobiolog, geolog, popularyzator nauki, autor książki „W głębiny. Ewolucyjna podróż morskich gadów i ssaków”, która właśnie ukazała się nakładem Wydawnictwa RN.

O zawikłanej teorii kwantowego splątania oraz perypetiach fizyków parających się badaniami fundamentalnymi opowiada dr Wojciech Krzemień z Narodowego Centrum Badań Jądrowych.

Czy przedsiębiorczości można się nauczyć? Dlaczego różnorodność jest źródłem dobrych pomysłów? Jakie czynniki tworzą warunki dla poważnej innowacyjności, także w nauce? Mówi Prof. Agnieszka Skala-Gosk, ekonomistka, kierowniczka Zakładu Przedsiębiorczości i Innowacji Wydziału Zarządzania Politechniki Warszawskiej.

Jak wydrukować na Ziemi filiżankę z marsjańskiej gleby? Czym są design fiction, design spekulatywny i fantastyka naukowa stosowana? Dlaczego osoby zajmujące się przyszłością powinny być optymistami? Opowiada prof. Marta Flisykowska z Wydziału Wzornictwa Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku.

Czym są ekologie ucieczkowe? W jaki sposób bagna, torfowiska i gęste lasy Wschodniej Europie wspierały chłopów, dezerterów i dysydentów religijnych przed podatkami, pańszczyzną czy poborem do wojska? Przewodnikiem po bezdrożach przeszłości jest dr Michał Pospiszyl, historyk środowiska z Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk.

Jak powstają zaburzenia psychiczne? Dlaczego na spektrum autyzmu możemy spojrzeć przez pryzmat adaptacji ewolucyjnej, a nie deficytu? Po co nam lęk, wstręt czy nieufność? Na te i wiele innych pytań odpowiada dr Marcin Rządeczka, kognitywista z Instytutu Filozofii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Z teorią gier jest jak z prozą – nie zawsze zdajemy sobie sprawę, że nią mówimy. Czy można zatem zaprojektować taką grę, aby gracze przestrzegali jej reguł, które będą dobre i dla nich, i dla społeczeństwa? Mapę jej praktycznych zastosowań szkicuje prof. Łukasz Woźny z Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.

Co wpływa na to, że człowiek ma szansę na sukces? Ile jest rodzajów nierówności? Jaka jest ich skala w Polsce? Mówi prof. Michał Brzeziński z Katedry Ekonomii Politycznej Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Dlaczego jedynym wolnym od manipulacji mechanizmem głosowania jest dyktatura? Jak sprawdzić, czy ktoś wygrał przypadkiem, czy naprawdę? Co można powiedzieć o gustach miłośników sushi, korzystając z dobrodziejstw teorii obliczeniowej? Odpowiada prof. Piotr Faliszewski z Wydziału Informatyki Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie.

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline'ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Dlaczego białka warto czasami traktować po macoszemu? Dlaczego spontanicznie organizują się w toksyczne struktury? Co ich skrętność ma wspólnego z genezą życia na Ziemi? Opowiada prof. Wojciech Dzwolak, chemik z Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego, szef tamtejszego Laboratorium Chemii Biofizycznej.

Tam, gdzie lądy spotykają się z morzami, rozgrywają się procesy fizyczne, od których przebiegu także zależy nasza przyszłość. Opowiada o nich dr Zuzanna Świrad – geomorfolożka z Instytutu Geofizyki PAN, stypendystka programu L'Oréal-UNESCO dla Kobiet i Nauki.

– Wątek osobowości zwierząt wzbudza zawsze dużo emocji. Sam fakt, że traktujemy zwierzę jako osobę, jest tematem samym w sobie – mówi dr hab. Barbara Pietrzak, biolożka z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizująca się w ekologii i biologii ewolucyjnej.

Dlaczego dobry gospodarz powinien czasem zirytować gości? Dlaczego wypada, by pozwolił im się zgubić w lesie? O tym, jak się buduje zaufanie do wiedzy i do tych, którzy ją tworzą, opowiada Robert Firmhofer – historyk filozofii, niegdyś dziennikarz radiowy, współtwórca Pikniku Naukowego Polskiego Radia, a dziś dyrektor naczelny Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, jednej z kilku referencyjnych tego typu instytucji na świecie.

Dawne książki działały na wiele zmysłów jednocześnie. Były nośnikiem treści zamierzonej przez autora, ale też kroniką kontekstów politycznych oraz stanów ducha czytelników. Zapiski na ich marginesach utrwalały myśli, wrażenia, emocje, a w kolorach zdobień odbijały się kody lokalnej kultury. Rozmowa z dr Karoliną Mroziewicz z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego, badaczką dzieł literatury dawnej.

Jak się upewnić, że na polu rośnie pszenica, a nie pszenżyto? Skąd wiadomo, że las zaczyna usychać? Jak określić ilość wód podziemnych? Albo dlaczego w Hiszpanii pożary wybuchały w okolicy kopalni odkrywkowych? Odpowiedzi na takie pytania szuka prof. Edyta Woźniak – zastępczyni Dyrektora ds. Naukowych Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk.

Na czym polega wyjątkowość RNA? Przez całe dziesięciolecia związki te pozostawały w cieniu DNA, ale to właśnie one tworzyły fundamenty życia, a oparte na nich szczepionki ratowały świat podczas ostatniej pandemii. Rozmawiamy z ich badaczem – prof. Andrzejem Dziembowskim, biologiem molekularnym, biochemikiem i genetykiem z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie.

Kiedy kalkulatory zaczynamy nazywać sztuczną inteligencją, odbieramy prawdziwe znaczenie temu terminowi. Uznając AI za czarodziejską skrzynkę, cedujemy myślenie na bezmyślne maszyny. Pozwalamy, by pojęcie prawdy się rozmyło. Przestrzega prof. Piotr Durka, neuronaukowiec z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, badacz interfejsów mózg-komputer.

Grzyby nie należą ani do flory, ani do fauny, ale bez nich świat nie wyglądałby tak, jak wygląda. O równie intrygującej – ostatnio choćby za sprawą serialu „The Last of Us” – jak tajemniczej 1,5-milionowej populacji opowiada prof. Marta Wrzosek, mykolożka z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego.

My, istoty z wodą żyjące w strachu przed wodą i w lęku przed jej brakiem. Jesteśmy wodą, istniejemy dzięki niej, a jednocześnie wyparliśmy ją z opisu świata, skolonizowaliśmy. O przywracaniu należnego jej miejsca opowiada dr Małgorzata Owczarska, antropolożka kultury i etnografka z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, badaczka błękitnej humanistyki, etnografii Polinezji, aktywizmu ludów tubylczych i postkolonializmu.

Tania, niewyczerpana, bezpieczna – taka ma być energia z kontrolowanej syntezy termojądrowej. Kiedy to nastąpi? Jakie przeszkody musimy pokonać? Opowiada dr hab. Agata Chomiczewska, profesorka Instytutu Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy w Warszawie, kierowniczka Zakładu Badań Plazmy Termojądrowej oraz Laboratorium Badań Plazmy Metodami Spektroskopowymi w IFPiLM.

Jestem borsukiem i jestem z tego dumny – tak, zdaniem znawców tematu, „nosi się” ten drapieżnik. Pospolity, a zaskakująco słabo poznany. I jeszcze słabiej chroniony. Opowiadają o nim miłośnicy i obrońcy przyrody, autorzy książki „Borsuk. Władca ciemności. Biografia nieautoryzowana” – prof. Rafał Kowalczyk, badacz ssaków drapieżnych i kopytnych z Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży, oraz dr Paweł Średziński, historyk, dziennikarz i pisarz.

Ile w sensacyjnych doniesieniach o komputerach kwantowych prawdy, a ile myślenia życzeniowego? Ile realnych osiągnięć, a ile propagandy sukcesu? I do czego posłuży ta na wpół mityczna maszyna, jeśli powstanie? Wyjaśnia dr hab. Michał Oszmaniec z Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, szef tamtejszej grupy zajmującej się obliczeniami kwantowymi.

Są niezwykłe, ale nie wszechmocne. Wszechstronne, ale nie uniwersalne. O faktach i mitach związanych z jednymi z najbardziej zadziwiających komórek, jakie zna ludzkie ciało, opowiada ich badaczka, dr Anita Florkowska z Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych PAN (IMol), współorganizatorka UniStem Day 2025.

Wiek temu musieliśmy opuścić raj fizyki klasycznej. Mechanika kwantowa zmusiła nas do porzucenia dawnych sposobów myślenia o świecie. Uruchomiła też jednak rewolucję technologiczną. W jakiej jest kondycji? Jakie tajemnice skrywa? W jaką przyszłość nas zabiera? Opowiadają jej znawcy – prof. Rafał Demkowicz-Dobrzański, prof. Marek Trippenbach i dr Grzegorz Łach z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Jednym jawiła się jako raj, innym – jako chaos. Co pchało jednych, a co drugich w jej dzikie ostępy? Jak zmieniała się Puszcza? Jak ewoluował stosunek ludzi do tego reliktu pierwotnych lasów? Rozmowa z dr. hab. Tomaszem Samojlikiem, historykiem przyrodniczym Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży, rysownikiem i twórcą komiksów, któremu w studiu towarzyszy dr Tomasz Związek, historyk środowiska z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Polki i Polacy nie gęsi, własną AI mają. Tylko właściwie po co? O ochronie lokalnego kontekstu kulturowego, suwerenności technologicznej i nieuzasadnionej panice związanej ze sztuczną inteligencją mówi Pamela Krzypkowska – informatyczka, dyrektorka Departamentu Badań i Innowacji w Ministerstwie Cyfryzacji, kierująca strategią odpowiedzialnej cyfryzacji Polski w erze sztucznej inteligencji.

Wspierają, goją, karmią, bronią, asystują. Czym są astrocyty – milczący bohaterowie drugiego planu, bez których funkcjonowanie neuronów byłoby niemożliwe? Rozmowa z badaczką tych niezwykłych komórek, dr hab. Aleksandrą Pękowską, profesorką Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN, kierowniczką Dioscuri Centre for Chromatin Biology and Epigenomics.

Co łączyło Skłodowską-Curie i Einsteina? Na czym w życiu zależało im najbardziej? Co ich różniło? O korespondencji między dwojgiem badaczy opowiada dr Ewa Łabno-Falęcka – doradczyni inwestycyjna, wykładowczyni na Politechnice Warszawskiej, założycielka i prezeska Fundacji Rozwoju Edukacji dla Przemysłu, współwydawczyni książki „Listy 1911–1932 Maria Skłodowska-Curie / Albert Einstein”.

Jak odnaleźć się na naszej planecie bez geografii? Do czego ta nauka służy w czasach GPS? Odpowiada dr hab. Marek Więckowski, profesor Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, wiceprzewodniczący Międzynarodowej Unii Geograficznej.

Mity odczarować. Panikę przeczekać. Stosować immunizowanie przez eksponowanie. Oto zalecenia dotyczące technologii, która dwa lata temu przebojem wdarła się do sfery publicznej. Z charakterystycznym dla siebie spokojem przekazuje je prof. Przemysław Biecek z Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, informatyk i matematyk zajmujący się analizą złożonych modeli AI.