Spegillinn

Fjögur ár eru liðin frá innrás Rússa í Úkraínu. Dagur B. Eggertsson og Diljá Mist Einarsdóttir fóru yfir stóru myndina í hljóðveri en austur í Úkraínu, í höfuðborginni Kyiv, er Björn Malmquist staddur. Han tók viðtal Kristrúnu Frostadóttur, forsætisráðherra, þegar hún kom út af fundi hjá bandalagi hinna viljugu þjóða, og spurði hana fyrst hvað færi í gegnum hugann á forsætisráðherra Íslands þegar hún ferðaðist til Kyiv.

Látlausar árásir Rússa og leit að veilum í vörnum Úkraínumanna hafa ekki skilað Rússum miklu á víglínunni. Þeir hafa stöðugt bætt í árásir á borgaralega innviði til að veikja barátturþrek Úkraínumanna segir Erlingur Erlingsson hernaðarsagnfræðingur. Margir, yst á vinstri væng stjórnmálanna, bundu vonir við að þeir flokkar sem náðu ekki kjöri í síðustu þingkosningum tækju saman höndum og byðu sameiginlega fram. Flokkarnir virðast hins vegar laskaðir á meðan það er ekkert taktleysi í hægrisveiflunni, rætt er við Evu H. Önnudóttur prófessor.

Kjördæmavika hefst í næstu viku og þá má segja að þingmenn taki leikhlé, hitti kjósendur, fari yfir hvað hafi verið gert og hvað eigi eftir að gera. Magnús Geir Eyjólfsson, þingfréttaritari RÚV, býst við miklum spretti fram í maí þegar gert verður hlé vegna sveitastjórnarkosninga. Nærri þriggja milljarða króna líforkuver sem til stóð að reisa við Eyjafjörð, hefur verið sett á ís og vefsíðu þess verið lokað. Þegar hafa farið tugir milljóna í undirbúning verkefnisins. Evrópska loftslagsráðið leggur þunga áherslu á að tryggja verði fjármögnun nauðsynlegra rannsókna og aðgerða, og að horft verði til fyrirsjáanlegra loftslagsáhrifa við alla stefnumótun og lagasetningu. Halldór Björnsson, fagstjóri veðurs og loftslags á Veðurstofunni segir ekki tekið á fjármögnuninni í íslensku aðlögunaráætluninni, en að þótt bæta megi íslenskt regluverk verulega hvað þetta varðar, þá sé víða horft til loftslagsbreytinga í því, einkum á sviði skipulagsmála.

Varaformaður Sjálfstæðisflokksins telur samgönguáætlun innviðaráðherra hafa verið afhjúpaða sem hreinræktað kjördæmapot. Þingmaður Samfylkingarinnar segir umfjöllun síðustu daga brýna þingmenn að vanda vel til verka. Freyr Gígja Gunnarsson ræðir við Jens Garðar Helgason og Ásu Berglindi Hjálmarsdóttur. Loftslagsráð Evrópusambandsins hvetur ráðamenn þar til að búa sig undir allt að 3,3 gráðu hlýnun í álfunni á þessari öld - annars sé voðinn vís. En hvað er þetta ráð og í hverju felast ráðleggingar þess? Ævar Örn Jósepsson ræðir við Halldór Björnsson, fagstjóra veðurs og loftslags á Veðurstofu Íslands. Karlmaður á sjötugsaldri var handtekinn í morgun og húsleit gerð á heimili hans í Norfolk segir í tilkynningu lögreglunnar í Thames-dalnum á Englandi, vegna rannsóknar á misferli í opinberu starfi. Brot sem getur varðað lífstíðarfangelsi. Maðurinn er í vörslu lögreglu, ekki er vitað hvar og hann er ekki nefndur í tilkynningunni. Maðurinn er Andrew Mountbatten Windsor, betur þekktur sem Andrés prins, sem þó er ekki lengur prins. Anna Kristín Jónsdóttir reifar málið og ræðir við Sigrúnu Davíðsdóttur í Lundúnum. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Veðurlag hefur um margt verið óvenjulegt í vetur. Hér voru hlýindi langt fram eftir hausti en miklar froststillur og þurrkur einkenna byrjun þessa árs. Óvenju hlýtt hefur verið á Grænlandi en óvenju kalt í Danmörku og Norður-, Mið- og Austurevrópu almennt - og líka óvenjuþurrt. Í sunnanverðri álfunni hefur hins vegar gengið á með úrhellisrigningu og miklum flóðum. Að hve miklu leyti má rekja þetta til loftslagsbreytinga og hvernig er það gert? Ævar Örn Jósepsson ræðir við Halldór Björnsson. Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra boðar allsherjarendurskoðun á úthlutunarkerfi almenns byggðakvóta. Þetta er gert með vísan í úttekt Ríkisendurskoðunar, þar sem kerfið er harðlega gagnrýnt. Ágúst Ólafsson fjallar um þetta og ræðir við Örn Pálsson, framkvæmdastjóra Landssambands smábátaeigenda. Forsvarsmenn íþróttafélagsins Aþenu eru ósáttir við hversu langan tíma mennta- og barnamálaráðuneytið hefur tekið sér í að afgreiða kvörtun vegna álits embættis samskiptaráðgjafa Íþrótta- og æskulýðsstarfs á þjálfunaraðferðum körfuboltaþjálfarans Brynjars Karls Sigurðssonar. Þeir telja álitið hafa valdið Brynjari, félaginu og iðkendum óafturkræfum skaða. Freyr Gígja Gunnarsson reifar þetta mál. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Innviðaráðherra vill að framkvæmdir við Fljótagöng hefjist strax í byrjun næsta árs en Vegagerðin telur að til að hægt verði að hefja framkvæmdir sumarið 2027 þurfi allt að ganga upp og ekkert rými verði fyrir utanaðkomandi tafir. For- og verkhönnun Fljótaganga hefur verið flýtt en göngin verða á mesta jarðskjálftasvæði landsins. Í nýrri skýrslu eru ráðamenn í Evrópu hvattir til að búa lönd sín, stofnanir og innviði undir heim sem er tveimur komma átta til þremur gráðum hlýrri en hann var fyrir iðnbyltingu. Það er allt að tvöfalt meiri hlýnun en miðað er við í Parísarsamningnum. Upp á síðkastið hefur hlaupið líf í hannyrðir og andóf, ekki síst í Bandaríkjunum. Rauðar húfur sem ýmsir eru að prjóna til að mótmæla gjörðum innflytjendalögreglunnar vestra hafa verið áberandi á prjónasíðum.

Innviðaráðherra viðraði áhuga sinn á Fjarðagöngum strax síðasta sumar. Hann virðist hafa slegið Fjarðarheiðargöng út af borðinu í september. Vegagerðin staldraði við hugmyndir ráðherrans um að rannsakaðir yrðu þrír nýir jarðgangakostir á Vestfjörðum. Eyjólfur Ármannsson var ekki búinn að sitja lengi í stól ráðherra þegar starfsmenn ráðuneytisins óskuðu eftir minnisblaði frá Vegagerðinni um forgangsröðun jarðganga. Aðjúnkt við Háskóla Grænlands segir að samskiptin við Danmörku og umræðan um Trump og Bandaríkin hafi tekið dýrmætan tíma frá öðrum þjóðhagslega mikilvægum málum Grænlendinga. Þá hafi þetta haft mikil áhrif á almenning í Grænlandi, börnin ekki síst. Slagurinn við Trump sé ef til vill enn ein birtingarmynd á sjálfstæðisbaráttu Grænlendinga. Meirihluti þeirra sem bjuggu í Grindavík þegar bærinn var rýmdur í hitteðfyrra hefur sest að annars staðar. 10% búa núna í Grindavík. 15% Grindvíkinga sem ekki búa í bænum telja líklegt að þeir flytji þangað aftur í ár, en 73% segjast geta hugsað sér að búa áfram þar sem þeir búa nú, næstu árin. Þetta er meðal þess sem kemur fram í könnun sem Maskína gerði fyrir Grindavíkurnefnd í vetur.

Sigurður Ingi Jóhannsson vaknar á mánudag sem óbreyttur þingmaður þegar flokkurinn hefur kosið sér nýjan formann. Honum líður ágætlega með sína ákvörðun sem var lengi í fæðingu. Hann er loðinn í svörum um hvað gerist næst. Engin fyrri bandalagsríki Kúbu virðast ætla eða geta komið þarlendum stjórnvöldum til bjargar. Kúbverjar eru mjög háðir innfluttri olíu, ekki bara fyrir samgöngur og iðnað heldur framleiða þeir nánast allt sitt rafmagn með olíu. Rafmagn hefur verið stopult á Kúbu um árabil, og enn stopulla eftir að olíuinnflutningur frá Venesúela tók að dragast verulega saman í byrjun þessa áratugs. Það leiddi til fjöldamótmæla, sem stjórnvöld börðu niður af mikilli hörku.

Aðgerð C10 í byggðaáætlun fjallar um aðlögun sveitarfélaga að áhrifum loftslagsbreytinga. Verkefni sem Byggðastofnun leiðir í samstarfi við Veðurstofu Íslands, Skipulagsstofnun og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið. Eins og gefur að skilja er þar verið að undirbúa sveitarfélög í að takast á við nýjan veruleika sem breytt veðurfar hefur í för með sér. Ágúst Ólafsson ræðir við Ragnhildi Friðriksdóttur og Ólaf Þór Ólafsson. Bandaríkjamenn hafa stöðvað nær allan olíuinnflutning til Kúbu, með þeim afleiðingum að allsherjar rafmagnsleysi blasir við og fjölmörg flugfélög hafa ýmist hætt flugi til og frá landinu eða dregið verulega úr því. Markmið Bandaríkjastjórnar er ekkert leyndarmál: Að koma kúbversku stjórninni frá völdum. Ævar Örn Jósepsson ræðir við Tómas R. Einarsson um ástandið á Kúbu. Rauðar prjónahúfur hafa löngum verið vinsælar en þær geta líka falið í sér dýpri merkingu og hafa jafnvel verið bannaðar. Á vinsælli síðu handavinnufólks, er einföld rauð prjónahúfa með skotti - og slagorði gegn bandarísku innflytjendalögreglunni, ICE, vinsælasta uppskriftin. Anna Kristín Jónsdóttir segir frá þessu. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Kári Guðmundsson

Tveir mánuðir eru þar framboðsfrestur fyrir sveitarstjórnarkosningar rennur út, það er 10. apríl og kosið verður til sveitarstjórna laugardaginn 16. maí. Þótt enn sé tími til stefnu eru framboðin að taka á sig mynd, sérstaklega í stærri sveitarfélögum, og þar með skýrist hverjir leiða í vor. Anna Kristín Jónsdóttir reifar kosningarnar framundan með Evu Marín Hlynsdóttur prófessor. Könnun sem gerð var fyrir skemmstu á afstöðu sex Evrópuþjóða til Bandaríkjanna sýnir að mikil breyting hefur orðið þar á síðasta áratuginn - til hins verra. Mun fleiri eru nú neikvæðir í garð Bandaríkjanna en jákvæðir. Samkvæmt annarri könnun telur um hellmingur íbúa níu Evrópuþjóða að forsetinn Donald Trump sé beinlínis óvinveittur Evrópu. Ævar Örn Jósepsson ræðir þessi umskipti við Vilborgu Ásu Guðjónsdóttur alþjóðastjórnmálafræðing. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Kári Guðmundsson

Lögregla á Íslandi og meginlandi Evrópu, handtók í liðinni viku tuttugu og fjóra menn í samræmdum aðgerðum gegn hópi glæpamanna sem smygluðu kókaíni frá Suður-Ameríku til Spánar og þaðan áfram til Íslands. Handtökurnar voru afrakstur nær eins árs rannsóknar lögreglu á Íslandi og í Litáen, í samstarfi við hvorutveggja Europol og Eurojust, og með aðkomu spænskra, danskra og belgískra lögregluembætta. Félagsmenn í Eflingu eru um tveir þriðju starfsmanna á leikskólum í Reykjavík. Margra ára umræða um ástandið í skólunum sýnir að það verður að grípa til tafarlausra aðgerða segir Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar. Flestallt sem snertir útgerð smábáta við Ísland hefur komið fram í pólitískri umræðu undanfarna mánuði og þá hefur staðið til að breyta málaflokkum, auka við, minnka, fella niður eða búa til nýtt. Þetta á við um línuívilnun, skelbætur, byggðakvóta, grásleppu, strandveiðar og eignarhald.

Það er hálft ár síðan síðasta gosi á Sundhnjúksgígaröðinni lauk en mikil skjálftavirkni hefur verið við Eldey síðustu daga. Benedikt G. Ófeigsson, fagstjóri aflögunarmælinga á Veðurstofunni telur ólíklegt að gjósi við Eldey á næstunni, þar sjáist engin merki gosróróa. Uppi á Reykjanesskaga heldur kvikusöfnun áfram undir Svartsengi en hefur hægt á henni. Kvikuhlaup og eldgos er enn talið líklegt en ekki ómögulegt að gosið fyrir hálfu ári hafi verið það síðasta. 130 ríkisborgarar frá átta löndum utan EES og EFTA hafa fengið leyfi til að eignast fasteign hér á landi frá árinu 2020. 110 eru með bandarískan ríkisborgararétt. Stærstur hluti þeirra er á höttunum eftir kyrrð og ró í sumarbústað, helst skammt frá höfuðborgarsvæðinu, segir Páll Pálsson fasteignasali.

Helga Rósa Másdóttir, formaður Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, vonar að komið sé að vendipunkti í þessari umræðu. Heilbrigðiskerfið hafi verið vanfjármagnað í lengri tíma og í því samhengi nefnir hún skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landspítalann sem kom út fyrir rúmu ári. Þar hafi verið bent á lausatök og úrræðaleysi, að yfirsýn skorti og fjármagnaða heildaraðgerðaáætlun. Það vita færri - en þó allir sem vilja - að staðan á hernumdum Vesturbakkanum er líka skelfileg þótt hún sé til allrar hamingju fjarri því jafn slæm og á Gaza. ­Þar halda Ísraelar áfram að ræna landi Palestínumanna sem Ísraelum, sem hernámsaðilum, ber þó skýr lagaleg skylda til að verja. Þvert á móti leggjast þar allir á eitt, Ísraelsher, ísraelsk stjórnvöld og svo landræningjarnir sjálfir, bæði þeir um það bil 700.000 sem fyrir eru og þeir sem hyggja á nýtt landrán Allt frá því að gríðarstór skriða féll í Hítará árið 2018 hefur verið rætt um hvort tilefni sé til að endurheimta fyrri farveg árinnar. Skriðan er farartálmi fyrir laxa á leið heim á hrygningarstöðvarnar og nýi farvegurinn er torfær fyrir laxinn. Kostnaðurinn við að grafa gegnum skriðuna gæti hlaupið á hundruðum milljóna en fyrir landeigendur í dalnum eru talsverðir hagsmunir í húfi.

Stjórnendur Landspítalans hafa varað við því um nokkurt skeið að það stefndi í óefni á sjúkrahúsinu. Í þremur minnisblöðum sem þeir hafa sent ráðherra á síðustu vikum kemur fram að vandinn á spítalanum ógni heilsu aldraðra og tafarlausra aðgerða er krafist. Hart er sótt að Keir Starmer forsætisráðherra Bretlands vegna skipunar hans á Peter Mandelson í sendiherrastöðu þrátt fyrir tengsl þess síðarnefnda við Jeffrey Epstein. Kristján Guy Burgess stjórnmálafræðingur telur að þó naprir vindar blási um Starmer verði hann enn á ráðherrastóli um sinn. Í sumar er búist við heldur færri farþegaskipum en í fyrra og þeim hafði þá fækkað frá því í hitteðfyrra. Sigurður Jökull Ólafsson framkvæmdastjóri hjá Cruise Iceland telur að það taki nokkurn tíma fyrir greinina að jafna sig eftir þá fækkun sem megi helst rekja til óvissu og álagningu skatta og gjalda.

Peningastefnunefnd Seðlabankans ákvað í morgun að halda stýrivöxtum sínum óbreyttum. Þrátt fyrir að verðbólgan hafi verið þrálát og vextir mjög háir virðist það ekki bíta í budduna hjá stórum hópi fólks. Freyr Gígja Gunnarsson kannar hverju þetta sætir og ræðir við þau Ernu Björg Sverrisdóttur og Kolbein Hólmar Stefánsson. Guðni Th. Jóhannesson fyrrverandi forseti Íslands segir Íslendinga þurfa að gangast við því að hér var litið niður á Grænlendinga fyrr á árum - en það hafi breyst sem betur fer. Nú eigum við að efla samskiptin og styðja Grænlendinga með ráðum og dáð, segir hann og virða rétt þeirra til að ákveða sjálfir sína framtíð og sjálfstæði. Ágúst Ólafsson ræðir við Guðna. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Þegar Inga Sæland tók við mennta- og barnamálaráðuneytinu eftir hrókeringar innan ríkisstjórnarinnar var ljóst að hún væri komin þangað til að breyta. Hún tók með sér ráðuneytisstjóra og hrist upp í ráðuneytinu með skipulagsbreytingum. Mikill fjöldi hótelherbergja bætist við í höfuðborginni á næstunni en gestum á hótelum hefur fækkað í vetur. Formaður fyrirtækja í hótel og gistiþjónustu telur blikur á lofti en engu síður sé pláss fyrir meira gistirými ef hugað er að markaðssetningu og dregið úr heimagistingu. Sjaldan er ein báran stök - þessi málsháttur á vel við um sjóganginn í norsku konungshöllinni um þessar mundir, þar sem hvert hneykslið öðru verra ríður yfir. Staða konungsfjölskyldunnar virðist nokkuð sterk engu að síður.

Ragna Árnadóttir, forstjóri Landsnets, segir að mörgu að hyggja eigi að breyta vinnubrögðum við undirbúning nýrra hápsennulína og samningum við landeigendur. Samningaleiðin sé í flestöllum tilfellum betri en eignarnám. Landsnet stendur víða frammi fyrir andstöðu við lagningu á nýjum háspennulínum, nú síðast í Borgarfirði og Húnavatnssýslum. Í nýjum tölum frá lögreglunni kemur fram að í fyrra var tilkynnt um 133 kynferðisbrot gegn börnum og að þeim hafi fjölgað töluvert milli ára. Tilkynningar um barnaníð voru rúmlega helmingi fleiri en síðustu ár þar á undan. Barnahús sinnir börnum sem grunur leikur á að hafi sætt ofbeldi eða kynferðislegri áreitni og Paola Cardenas, sálfræðingur og teymisstjóri í Barnahúsi, segir að þar verði fjölgunar mála vart. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, dómsmálaráðherra, kynnti í morgun fjölmargar aðgerðir til að sporna gegn skipulagðri brotastarfsemi. Meðal annars á að uppfæra á hegningarlögin og færa lögreglu rýmri heimildir. Þá á að auka eftirlit með höfnum sem hafa verið notaðar í fíkniefnasmygl, en ekki er bolmagn til að fylgjast jafn vel með því sem flutt er til landsins í gámum og yfirvöld vildu.

Inná vellinum er ekki sanngjarnt að bera Ísland og Danmörku við baráttu Davíðs og Golíats. Utan vallar á samlíkingin frekar við; danska handboltasambandið malar gull þessa dagana á meðan HSÍ berst í bökkum. Þýskt íslenskt fyrirtæki vill reisa vinorkuver með 74 vindmyllum í nágrenni við Þórshöfn á Langanes. Hugmyndirnar mælast ekkert sérstaklega vel fyrir hjá íbúum sem hittu fulltrúa fyrirtækisins á íbúafundi í vikunni. Ágúst Ólafsson ræðir við íbúa síðar í þættinum.

Í nótt og í morgun gerðu Rússar dróna- og eldflaugaárásir á borgir og bæi vítt og breitt um Úkraínu, eins og þeir hafa gert nánast daglega síðustu vikur. Í gær drápu þeir fimm manns í árás á farþegalest og en í nótt drápu þeir tvær manneskjur og særðu fjögur, þar af tvö börn, í árás á íbúðablokk í útjaðri höfuðborgarinnar Kænugarðs eða Kíev . Veðrið þar er afar íslenskt í dag, grátt yfir, súldviðri og hitinn í kringum frostmark, segir Óskar Hallgrímsson, blaðamaður og ljósmyndari, sem býr í Kænugarði. Snjórinn hálfbráðinn og slabb á götum. Í síðustu viku var hins vegar sautján stiga frost þar og allt að 30 stiga næturfrost í kortunum víða í Úkraínu í næstu viku. Ævar Örn Jósepsson ræðir við Óskar um daglegt líf í Úkraínu eftir fjögurra ára stríðsátök. Það bárust góðar fréttir af loðnunni í morgun og nú telur Hafrannsóknastofnunar óhætt að veiða tæp 200 þúsund tonn á vertíðinni sem er fjórðungi meira en stofnunin hafði áður gefið út. Fólk í sjávarbyggðum hefur beðið í eftirvæntingu eftir hvort loksins yrði af góðri loðnuvertíð og Ágúst Ólafsson brá sér til Þórshafnar til að ræða við Siggeir Stefánsson, framleiðslustjóra Ísfélagsins þar í bæ. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Kári Guðmundsson

Lækka á sakhæfisaldur í Svíþjóð í þrettán ár fyrir alvarlega glæpi á borð við morð. Rætt hefur verið í nokkur misseri um lækkun sakhæfisaldursins og umdeilt hvort hún skili árangri en sænsk stjórnvöld hafa talið þetta virka í baráttu við skipulögð glæpasamtök, Foxtrott til dæmis, sem æ oftar fái ungmenni og börn til óhæfuverka. Margrét Valdimarsdóttir afbrotafræðingur bendir á að reynslan í Danmörku af lækkun sakhæfisaldurs hafi ekki verið góð. Hefðbundnir fjölmiðlar eiga sér enn hlutverk þegar kemur að djúpri miðlun lýðræðislegrar umræðu og greiningu segir Jón Gunnar Ólafsson, lektor við Háskóla Íslands, ekki ´síst á tímum samfélagsmiðla, gervigreindar, falsfréttaflóðs og upplýsingaóreiðu. Pétur J. Eiríksson, stjórnarformaður Íslensku óperunnar segir það tilbúning að Íslenska óperan hafi dregið til baka vilyrði um gjöf til nýrrar þjóðaróperu því slíkt vilyrði hafi aldrei verið gefið. Íslenska óperan er reiðubúin til að gefa nýrri óperu ósamið verk.

Ummæli Mark Rutte, framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, í gær hafa vakið athygli - Rutte sagði það draumsýn að ríki Evrópu eða Evrópusambandið gætu séð um eigin varnir án Bandaríkjanna. Björn Malmquist fréttamaður heyrði ummælin falla og fylgdist með umræðunum í framhaldinu. Það er ekkert nýtt að stjórnvöld, stórfyrirtæki og aðrir hagsmunaaðilar ljúgi að almenningi í gegnum fjölmiðla sem þeir hafa greiðan aðgang, geta ráðskast með og jafnvel stjórnað í einu og öllu. Það sem er nýtt er tæknin sem nú gerir þessum aðilum kleift að framleiða og dreifa falsfréttum, djúpfölsunum og gegndarlausum áróðri yfir fólk og fjölmiðla í stærri stíl og stríðari straumi en nokkru sinni fyrr, þar sem vægi staðreynda fer ört minnkandi og æ erfiðara reynist að greina satt frá lognu. Íslenska óperan afturkallaði vilyrði um stofneign til þjóðaróperunnar og keypti ríkið í staðinn af henni nótur, búninga og hljóðfæri fyrir á annan tug milljóna

Samtök atvinnulífsins tilkynntu í morgun að þau hefðu ráðið Bjarna Benediktsson sem nýjan framkvæmdastjóra. Bjarna þarf ekki að kynna til leiks; hann sat á Alþingi í 22 ár og var einn aðsópsmesti en um leið umdeildasti stjórnmálaforingi landsins. Sem fjármálaráðherra í áratug var hann áhrifamikill í íslensku efnahagslífi og hafði sterkar skoðanir á mikilvægi aðila vinnumarkaðarins fyrir stöðugleika. Freyr Gígja Gunnarsson ræðir við Bjarna - og Hölku Gunnarsdóttur, formann VR, og Sólveigu Önnu Jónsdóttur, formann Eflingar. Þriggja umferða kosningum lauk í Mjanmar í gær, sunnudag. Þetta voru fyrstu kosningarnar þar frá því að herinn steypti lýðræðislega kjörinni stjórn af stóli, enn einu sinni, eftir tíu ára lýðræðistilraun. Herforingjastjórnin segir kosningarnar leið til aukins lýðræðis og sátta, en gagnrýnendur segja þær skrípaleik, til þess gerðan að treysta enn völd hersins í landinu. Ævar Örn Jósepsson segir frá. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Á morgun verður kosið um nýjan oddvita Samfylkingarinnar í Reykjavík í fyrsta skipti í tuttugu ár, það er líka nokkuð ljóst hverjir vilja leiða eitt elsta stjórnmálaafl Íslands og í gær teiknaðist upp ágætis mynd af því hvernig stjórn og stjórnarandstaða vilja bregðast við breyttri heimsmynd eftir atburði síðustu daga. Magnús Geir Eyjólfsson og Eiríkur Bergmann Einarsson ræða stöðuna. Augu heimsins hafa verið á svissneska bænum Davos síðustu daga, þar sem heimsleiðtogar hafa komið saman, rætt málin og flutt miseftirminnileg erindi um það sem hæst ber í heimsmálunum þessa dagana, átökin um Grænland, stríðið í Úkraínu og þá nýju heimsmynd sem blasir við þegar eitt ár er liðið af seinna kjörtímabili Donalds Trumps Bandaríkjaforseta. Og hann hefur ekki látið sitt eftir liggja við framleiðslu og framreiðslu efnis fyrir fjölmiðla heimsins að moða úr. Eitt af því sem hann lagði af mörkum var formlegur stofnfundur nýs, alþjóðlegs friðarráðs, Board of Peace, í Davos á fimmtudag

Utanríkisráðherra flutti munnlega skýrslu um stöðu alþjóðamála á fimmtudag, þar sem hún lýsti gjörbreyttri stöðu í heimspólitíkinni, og þingmenn stjórnarandstöðu svöruðu málflutningi hennar. Samstaða var um óbilandi stuðning við Grænlendinga gegn ásælni Bandaríkjaforseta í land þeirra, en tekist var á um hvernig það yrði best gert. Freyr Gígja Gunnarsson tók saman umræður dagsins. Í framhaldinu ræddi Ævar Örn Jósepsson við þær Svanhildi Þorvaldsdóttur dósent við Háskóla Íslands og Birtu Björnsdóttur fréttamann um stöðuna í alþjóðamálum og þróun síðustu daga og vikna. Málefni Grænlands, Úkraína, Gaza og fleira kemur þar við sögu. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Donalds Trumps var beðið með mikilli eftirvæntingu á ráðstefnu Alþjóðaefnahagsráðsins í Davos í Sviss. Hann talaði þar í annan klukkutíma - fór mikinn um efnahagsundur sem ætti sér stað í Bandaríkjunum en talaði líka um utanríkismál. Bandaríkin hefðu áratugum saman ausið fé í NATO en ekkert fengið til baka og nú bæði hann um Grænland. Trump nefndi Ísland mörgum sinnum í ræðunni og átti þar að öllum líkindum við Grænland en engu síður vekur þetta allt ugg og óróa segja þingmennirnir Jón Gnarr (C) og Guðlaugur Þór Þórðarson (D). Aðalmeðferð er að hefjast í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu gegn þeim Sahar Babei og Elissu May Phillips, sem klifruðu upp í möstur tveggja hvalveiðibáta til að mótmæla hvalveiðum Íslendinga. Katrín Oddsdóttir verjandi þeirra telur stjórnarskrárvarinn rétt þeirra til mótmæla hafa veirð brotinn.

Alþjóðakerfinu er mikil hætta búin um þessar mundir segir Erlingur Erlingsson hernaðarsagnfræðingur og ekki síst róa Vladimír Pútin og Donald Trump að því öllum árum að kollsteypa því með valdi og hótunum um beitingu valds og viðskiptaafls. Leiðtogar heims koma saman í litlum skíðabæ í Sviss um þessar mundir og þar ætlar Trump hvergi að hvika frá áformum um innlimun Grænlands. Þótt almennt sé talið að það sé hagkvæmast að reka stór sveitarfélög og fjölmennari sveitarfélög ættu að geta veitt bestu þjónustuna, sýnir ný könnun að ef íbúafjöldinn fer yfir tuttugu þúsund finnst íbúunum þjónustan fara versnandi. 219 daga rannsókn lögreglu á Edition-málinu er lokið. Það er nú í höndum héraðssaksóknara að ákveða að gefa út ákæru eða ekki. Frönsk kona er í farbanni, grunuð um að hafa banað eiginmanni sínum og dóttur.

Áhrif tollastríðsins sem geisað hefur á alþjóðavettvangi hafa ekki verið mjög mikil á íslensk fyrirtæki heilt yfir. Þó er það misjafnt segir Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins. Mikil og vaxandi óvissa í heimshagkerfinu þýði að stjórnvöld verði að styrkja samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja. Landeigendur og ábúendur á þriðja tug jarða í Húnaþingi hafa bundist samtökum um að hafna áformum Landsnets um lagningu Holtavörðuheiðarlínu 3 um þeirra lönd. Hagsmunasamtök þessara landeigenda voru stofnuð nýlega og þeirra mótmæli snúa að þeim aðalvalkosti sem Landsnet vill fara, sem er svokölluð byggðaleið. Þingflokksformenn Sjálfstæðisflokksins og Miðflokksins settu spurningarmerki við samkomulag sem mennta- og barnamálaráðherra gerði við félags- og húsnæðismálaráðherra, um að hún tæki að sér uppbyggingu hjúkrunarheimila og þjónustuíbúða fyrir eldra fólk. Forsætisráðherra viðurkenndi að þetta væri óvenjuleg ráðstöfun en slíkt væri stundum nauðsynlegt til að hreyfa við hlutunum.

Meira en helmingur fulltrúa í sveitarstjórnum var kosinn fyrsta sinni í síðustu kosningum og horfur á að svo verði aftur í vor. Endurnýjunarhlutfallið í sveitarstjórnum hefur verið um 60% í kosningum undnafarið og það er hátt í alþjóðlegu samhengi segir Eva Marín Hlynsdóttir prófessor í stjórnmálafræði. Álagið á sveitarstjórnarmenn sé mikið og umbunin ekki endilega í samræmi við það. Áhrif mikillar og vaxandi notkunar þyngdarstjórnunarlyfa eru margvísleg, og teygja sig langt út fyrir líf og tilveru þeirra sem nota þau og ofsahagnað þeirra sem framleiða þau. Meðal annars til veitingabransans – því honum blæðir, á meðan lyfjabransinn græðir. Forsætisráðuneytið hefur þurft að borga á aðra milljón króna fyrir viðgerðir á skemmdum á bílum sem það telur vera eftir gesti Petersen-svítunnar í Gamla Bíói. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu skarst í leikinn í desember og bað Reykjavíkurborg að tryggja að gerðar yrðu viðeigandi ráðstafanir. Eigandanum finnst yfirvöld fara offari en hefur brugðist við.

Einn helsta sérfræðing í kynferðisbrotamálum setti hljóða þegar hún las dóm um skilorðsbundna refsingu sem karlmaður á fertugsaldri hlaut fyrir langvarandi ofbeldi gagnvart sambýliskonu sinni. Maðurinn hefur nú verið ákærður fyrir gróf kynferðisbrot gegn dóttur konunnar. Umræðan um framleiðslu á kynferðislegu efni með aðstoð gervigreindar fer vaxandi, gervigreindarfyrirtækið Grok, hyggst takmarka framleiðslu og dreifingu á kynferðislegum myndum á samfélagsmiðlinum X í kjölfar harðrar gagnrýni en óljóst er hvort áfram verði hægt að framleiða slíka myndir á vefsíðu Grok.

Stórpólitískt drama milli Bandaríkjanna, Danmerkur og Grænlands - þetta er yfirskrift fréttavaktar Danmarks Radio með fundi þeirra Vivian Motzfeldt og Lars Løkke Rasmussen, utanríkisráðherrum Grænlands og Danmerkur, með J.D. Vance varaforseta Bandaríkjanna og utanríkisráðherranum Marco Rubio. Halla Hrund Logadóttir þingmaður og Vilborg Ása Guðjónsdóttir ræða um fundinn, viðhorf vestra og afstöðu Grænlendinga. Átaksverkefnið Kveikjum neistann hefur verið flokki fólksins hugleikið og nýbakaður menntamálaráðherra nefnir það sem verkfæri til að bæta læsi en hópur sem falið var fyrra að meta árangur af starfinu klofnaði.

Magnús Þorkell Bernharðsson prófessor og sérfræðingur í málefnum Miðausturlanda segir líkurnar á falli klerkastjórnarinnar í Íran meiri en oft áður. Umfang mannskæðra mótmæla undanfarna daga koma honum verulega á óvart og viðbrögð stjórnvalda líka. Þau hafi vissulega verið mjög hörð, segir hann, en ekki jafn skjót og ákveðin og oft áður. VIð stöndum í miðju stormsins sagði Jens-Frederik Nielsen formaður grænlensku landsstjórnarinnar, með Mette Frederiksen forsætisráðherra Danmerkur sér við hlið á blaðamannafundi þar sem enn var ítrekað að Grænland væri ekki falt. Stormbálið sem geisar vegna yfirlýsinga og ásælni Bandaríkjanna í Grænland snerist ekki aðeins um eyjuna sjálfa heldur um skipan heimsmála og ef hún félli þá stæði Grænland og heimurinn frammi fyrir ögrun sem yrði erfitt að mæta. Samtök um karlaathvarf voru í hópi þeirra sem fengu milljóna styrk frá þáverandi félags-og húsnæðismálaráðherra í lok nóvember þrátt fyrir að matsnefnd hefði talið að þau væru ekki réttu aðilarnir.

Kynferðisbrot gegn börnum eru einn viðkvæmasti brotaflokkurinn og það er regla frekar en undantekning að fjölmiðlar fái fyrst veður af þeim þegar ákæra er gefin út eða dómur fallinn. Fátítt er að sakborningar séu nafngreindir. Þetta virðist vera að breytast. Freyr Gígja Gunnarsson ræðir við Margréti Valdimarsdóttur afbrotafræðing. Mannekla í heilbrigðiskerfinu hefur verið rædd um árabil. Í nýjum Talnabrunni landlæknis er farið yfir mannaflaþróun nokkurra heilbrigðisstétta undanfarin ár og segir þar að fjöldi starfsfólks með gilt starfsleyfi fylgi mannfjöldaþróun ágætlega og hjá sumum stéttum hafi starfsleyfum fjölgað umfram mannfjölda. Það á við um hjúkrunarfræðinga, lækna og sálfræðinga. En hjá flestum stéttunum er töluverður munur á fjölda starfsleyfa og fjölda starfandi. Anna Kristín Jónsdóttir ræðir þetta við Unni Berglindi Friðriksdóttur, formann Ljósmæðrafélags Íslands. Undanfarna viku eða svo hefur vart liðið sá dagur að Donald Trump Bandaríkjaforseti hafi ekki ítrekað beinar og óbeinar hótanir sínar um yfirtöku Grænlands með hervaldi, verði Grænlendingar og Danir ekki við kröfu hans um að afhenda Bandaríkjunum full yfirráð yfir þessum næsta nágranna okkar Íslendinga. En hvað er til ráða? Hvernig geta bandamenn Grænlendinga og Dana gert til að letja Trump frá fjandsamlegri yfirtöku Grænlands? Ævar Örn Jósepsson reifar málið. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Donald Trump Bandaríkjaforseti tilkynnti í vikunni að Bandaríkin hygðust segja sig frá starfi og fjármögnun 66 alþjóðastofnana, -samtaka og -sáttmála af ýmsu tagi, þar sem starfsemi þeirra og markmið samræmdust ekki stefnu og hagsmunum Bandaríkjanna. Í 31 tilfelli eru þetta stofnanir og undirstofnanir Sameinuðu þjóðanna, en 35 eru sjálfstæðar, fjölþjóðlegar stofnanir og samtök sem Bandaríkin hafa átt aðild að og fjármagnað að mismiklu leyti. Mercosur samningurinn - stærsti fríverslunarsamningur sem Evrópusambandið hefur gert, var samþykktur af hálfu aðildarríkjanna í dag, eftir viðræður sem staðið hafa í tuttugu og fimm ár. Með samnningnum verður til markaðssvæði með meira en sjö hundruð milljón íbúum í Evrópu og fjórum ríkjum Suður Ameríku.

Fátt ef nokkuð er meira rætt í okkar heimshluta akkúrat núna en ítrekaðar hótanir Donalds Trump Bandaríkjaforseta um að yfirtaka Grænland, með góðu eða illu, hvað sem Danir eða Grænlendingar kunna að hafa við það að athuga, enda sé það bráðnauðsynlegt fyrir þjóðaröryggi Bandaríkjanna. Hvað gerist ef Trump stendur við stóru orðin? Liðast NATO í sundur og hvað gerist þá? Og hver verða áhrifin hér? Ævar Örn Jósepsson ræðir við Erling Erlingsson hernaðarsagnfræðing. Bæði dómsmálaráðuneytið og Grindavíkurnefnd sendu ábendingu til Grindavíkurbæjar fyrir jól um að huga þyrfti sérstaklega að börnum og fólki í viðkvæmri stöðu sem þar búa. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum, Margrét Kristín Pálsdóttir, minnir á að óvissustig er enn í gildi. Freyr GígjaGunnarsson ræðir við hana. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Bandarísk stjórnvöld með Donald Trump í fararbroddi hafa undanfarna daga margítrekað áhuga sinn á því að yfirtaka Grænland, hreinlega innlima það í Bandaríkin, og að fáist það ekki í gegn með góðu, þá sé alltaf möguleiki að beita hreinlega hervaldi. Þetta hefur að vonum vakið hörð viðbrögð á Grænlandi og í Danmörku, og mun víðar. En hvað má lesa í þessar mis-herskáu yfirlýsingar Trumps. hvert er planið? Magnús Geir Eyjólfsson ræðir við Albert Jónsson. Bandaríski sjóherinn hertók í dag rússneskt olíuflutningaskip á siglingu frá Venesúela til Rússlands. Skipið siglir undir rússneskum fána, en silgdi til skamms tíma undir fána Gvæjana. Bandaríkjamenn hertóku það eftir rúmlega tveggja vikna eftirför, sem lauk með yfirtöku þess síðdegis í dag. Þá var skipið um 170 sjómílur suður af Kötlutanga, vel innan íslenskrar efnahagslögsögu. Ævar Örn Jósepsson ræðir við Kára Hólmar Ragnarsson dósent við Háskóla Íslands. Nú þegar nærri tuttugu ár eru liðin frá því Kárahnjúkavirkjun og Fljótsdalsstöð voru teknar í notkun, og bygging álvers Alcoa Fjarðaáls fyirgdi í kjölfarið, eru enn næg verkefni við að uppfylla skilyrði, rannsaka áhrif, ræða við samfélög og miðla upplýsingum. Þessu stýrir Árni Jóhann Óðinsson, verkefnastjóri gagnvart nærsamfélagi og náttúru hjá Landsdvirkjun á Austurlandi. Ágúst Ólafsson ræðir við hann. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Um áramót tók gildi reglugerð sem hefur það að markmiði að útrýma riðuveiki í íslensku sauðfé. Gamlar aðferðir við að leita uppi riðusmit verða úr sögunni en þess í stað rækta bændur fjárstofn með mótstöðu gegn riðuveiki. Við fjöllum líka um viðbrögð stjórnarandstöðunnar á Grænlandi við ásælni Bandaríkjaforseta - hún sakar formann landsstjórnar um kjarkleysi. Sjö fatlaðir einstaklingar hafa stefnt Reykjavíkurborg og vilja að hún greiði þeim miskabætur. Þau eiga það sameiginlegt að hafa beðið árum saman eftir húsnæði og litlar upplýsingar fengið um stöðu sína. Þörf er á viðhorfsbreytingu, segir formaður Þroskahjálpar.

Alþjóðamálin eiga sviðið; árás Bandaríkjamanna á Venesúela og brottnám Nicolasar Maduros forseta, viðbrögð alþjóðakerfisins og íslenskra ráðamanna og ekki síst hvort líklegra sé að Bandaríkin innlimi Grænland nú en áður. Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, fyrrverandi utanríkisráðherra segir fyllstu ástæðu til að taka áhuga Bandaríkjaforseta á Grænlandi alvarlega og telur að það hefði verið flókið fyrir núverandi utanríkisráðherra að kveða sterkar að orði um aðgerðir Bandaríkjanna í Venesúela, öðruvísi en að minna á og ítreka mikilvægi alþjóðlegra laga.

Loðnurannsóknir hefjast á mánudaginn þegar rannsóknaskipið Árni Friðriksson heldur af stað í árlegan könnunarleiðangur Hafrannsóknastofnunar. Ferðinni er heitið norður og austur fyrir land til að kanna hversu langt loðnan er gengin inn í landhelgina. Vika er áætluð í þennan leiðangur og með vitneskju úr honum verður hægt að leggja drög að heildarmælingu á loðnunni. Guðmundur J. Óskarsson, sviðsstjóri uppsjávarsviðs Hafró, gerir ráð fyrir að það geti orðið á bilinu fimmtánda til tuttugasta janúar og að fimm skip taki þátt í þeim leiðangri. Rússnesk stjórnvöld reka ekki bara stríð á jörðu. Þau hafa undanfarin ár farið mikinn í áróðursstríði þar sem farið er frjálslega með söguleg sannindi. Þau réttlættu innrás í Úkraínu með því að þar réðu nýnasistar og það þyrfti að verja íbúa þar fyrir yfirgangi nasista og þjóðarmorði. En rússnesk stjórnvöld hafa horn í síðu fleiri ríkja og viðhafa álíka undirróður gegn þeim.

Er árið 2025 minnisstætt fyrir stjórnmálastéttina? Í það minnsta gerist ekki oft að borgarstjórn springi, ráðherra segi af sér og kjarnorkuákvæði sé beitt á Alþingi á einu og sama árinu. Að ógleymdu brotthvarfi eins aðsópsmesta en líka umdeildasta stjórnmálaforingja landsins. Árið er gert upp og rýnt í komandi ár með þeim Eiríki Bergmann og Evu H. Önnudóttur.

Mun fleiri sakamenn hafa verið teknir af lífi á þessu ári en í fyrra, og það þrátt fyrir að 2024 hafi verið óvenju blóðugt ár á dauðadeildum fangelsa heimsins. Vitað er um hátt í tvö þúsund aftökur það sem af er þessu ári, samanborið við um 1.500 í fyrra. Þessi þróun er þvert á þróun síðustu ára, þar sem aftökum hefur fækkað jafnt og þétt í takt við fækkun þeirra ríkja sem enn eru með dauðarefsingu í refsilöggjöf sinni. Ástæðan er einkum mikil fjölgjun aftaka í örfáum einræðisríkjum - og Bandaríkjunum. Ævar Örn Jósepsson fjallar um málið. Um 50 hópar frumbyggja eiga heima á norðurslóðum. Margvísleg hætta steðjar að búsvæðum þeirra og framtíð, svo sem deilur um land og auðlindir, árásir á menningu þeirra sögu, tungumál tapast og mikill tími fer í málaferli og kröfur um úrbætur. Á síðari árum standa frumbyggjar einnig frammi fyrir því að tapa heimilum sínum vegna áhrifa loftslagsbreytinga. Rachael Lorna Johnstone, prófessor í lögfræði við Háskólann á Akureyri og sérfræðingur í heimskautarétti, hefur lengi rannsakað aðstæður frumbyggja og hefur sjálf upplifað þessar ógnir margar hverjar. Ágúst Ólafsson talar við hana. Umsjón: Ævar Örn Jósepsson Tæknimaður: Mark Eldred

Hvað gerir ráðherra þegar hann þarf að takast á við erfiðar spurningar frá fjölmiðlum, vill ganga úr skugga um að ræðan sem hann á að flytja sé skiljanleg og að réttar áherslur sé að finna í fréttatilkynningu sem senda á út? Ef marka má kaup ráðherra ríkisstjórnarinnar á ráðgjafarþjónstu er líklegast að ráðherrann leiti til ráðgjafarfyrirtækisins Athygli eftir svörum. Línur eru aðeins farnar að skýrast í bæjarpólitíkinni á Akureyri nú þegar nálgast sveitarstjórnarkosningar í vor. Örlög meirihluta bæjarstjórnar gætu ráðist af því hvað L-listi Bæjarlista Akureyrar gerir að mati Grétars Þór Eyþórssonar, stjórnmálafræðings og prófessors við HA. Sjálfstæðisflokkur, L-listinn og Miðflokkur hafa starfað saman í meirihluta á Akureyri þetta kjörtímabil.

Spegillinn fjallaði í vikunni um kókaín sem smyglað hefur verið til landsins á árinu; lögreglan á Suðurnesjum hefur aldrei séð annað eins magn, á fjórða tug dóma hafa fallið fyrir kókaínsmygl og tíu sitja í gæsluvarðhaldi eftir að hafa verið gripnir með efnið á landamærunum. Hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu eru skráð 210 mál frá árinu 2023 þar sem lagt hefur verið hald á neysluskammt af kókaíni en þau mál tengjast nær undantekningarlaust öðrum brotum . Tollastefna Trumps, sem mjög var varað við og vakti mikinn ugg og titring í alþjóðasamfélaginu - er þegar farin að hafa töluverð áhrif á alþjóðaviðskipti - en hver þá helst? Sigurður Jóhannesson, forstöðumaður Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, ræðir við Ævar Örn Jósepsson