Polityka o historii

Jak wyglądało życie żydowskich mieszkańców Podhala przed II wojną światową i dlaczego po wojnie nie pozostał po nim niemal żaden ślad? Jak zniknął żydowski Nowy Targ? Dlaczego Zagłada i antysemityzm na Podhalu nie były wcześniej widoczne? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” gościnią Marcina Zaremby jest Karolina Panz, laureatka Nagrody Historycznej POLITYKI im. Mariana Turskiego za książkę „Chciałabym opowiedzieć, jak zginęło miasto. Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu”. To opowieść o świecie, który przez stulecia współtworzyli Żydzi w Polsce i Polacy. Zaglądamy do historii Nowego Targu, gdzie przed wojną społeczność żydowska stanowiła blisko jedną piątą mieszkańców. Żydzi przed wojną nie żyli tu w odrębnej dzielnicy, mieszkali obok polskich sąsiadów, chodzili do tych samych szkół, uprawiali sport i współtworzyli lokalną kulturę. To dlatego historia tego miasta pozwala lepiej zrozumieć, jak żyli Żydzi w przedwojennej Polsce. Rozmawiamy o tym, jak wyglądała historia Żydów w Polsce, jak w latach 30. narastał antysemityzm w Polsce oraz jak zmieniały się relacje między sąsiadami. W jednej z opowieści występuje też Włodzimierz Lenin, który przed rewolucją korzystał z pomocy żydowskiego kupca z Nowego Targu. Centralnym tematem odcinka pozostaje jednak okupacja niemiecka w Polsce i zagłada europejskich Żydów. Dr Karolina Panz objaśnia, jak przebiegało niszczenie żydowskiej społeczności miasta, dlaczego w Nowym Targu nie powstało zamknięte getto i co to oznaczało dla relacji między Polakami a Żydami. To także rozmowa o pamięci, odpowiedzialności i losach ludzi, którzy przez pokolenia współtworzyli codzienność w Nowym Targu, a następnie niemal całkowicie zniknęli z jego krajobrazu. To poruszająca opowieść o Żydach w Polsce, utraconym świecie i o tym, jak mikrohistoria jednego miasta pozwala lepiej zrozumieć największą tragedię XX wieku. Partnerem Głównym Nagród Historycznych POLITYKI im. Mariana Turskiego jest ENEA. 3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka: 1. Jak wyglądało życie Żydów w Nowym Targu przed II wojną światową? 2. Dlaczego antysemityzm w Polsce narastał jeszcze przed okupacją niemiecką? 3. Jak przebiegała Zagłada żydowskich mieszkańców miasta, w którym nie było getta?

Jak wyglądało życie kobiet na polskich dworach i jaką rolę tak naprawdę odegrały polskie królowe? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” rozmawiamy o kobietach z dynastii Piastów i Jagiellonów: ich małżeństwach, porodach, wpływach politycznych i miejscu, jakie zajmowały w świecie zdominowanym przez mężczyzn. Gościniami odcinka są prof. Bożena Czwojdrak oraz dr Agnieszka Pawłowska-Kubik. Świat długo traktował małżeństwo przede wszystkim jako narzędzie polityki dynastycznej. Kobiety wydawano za mąż już jako nastolatki, a podstawowym zadaniem królowych było rodzenie następców tronu i budowanie sojuszy między dynastiami. W rozmowie pojawiają się postaci takie jak Anna Jagiellonka, Jadwiga Andegaweńska oraz ich mężowie: Władysław Jagiełło czy Stefan Batory. Rozmawiamy o tym, jak wyglądały relacje na dworze, czy żony Władysława Jagiełły były w nim zakochane. To także rozmowa o romansach, nieślubnych dzieciach, seksualności i plotkach na królewskich dworach. Czy Stefan Batory rzeczywiście unikał kobiet? Jaką pozycję miała Bona Sforza i dlaczego relacje między królowymi a ich synowymi były często napięte? Wyjaśniamy również, jak kobiety korony jagiellońskiej wpływały na politykę i kulturę oraz dlaczego ich rzeczywista historia jest znacznie bardziej skomplikowana niż szkolne wyobrażenia o życiu na dworze. Wreszcie: dlaczego połóg i kolejne ciąże stanowiły jedno z największych zagrożeń dla życia kobiet. Rozmowa z prof. Czwojdrak i dr Pawłowską-Kubik to opowieść o władzy, macierzyństwie, religii i polityce dynastycznej w czasach, gdy królowe miały ogromne znaczenie dla państwa, ale bardzo ograniczoną kontrolę nad własnym losem. 3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka: 1. Jak wyglądało małżeństwo i życie seksualne polskich królowych? 2. Jak wyglądały romanse, plotki i konflikty na królewskich dworach? 3. Jak Anna Jagiellonka, Jadwiga i Bona Sforza wpływały na politykę i władzę?

Dlaczego część młodego pokolenia w Polsce lat 30. zaczęła fascynować się nacjonalizmem, przemocą i wizją państwa etnicznie jednorodnego? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” wyjaśniamy, jak wyglądała radykalizacja polityki w II Rzeczpospolitej i dlaczego polskie uniwersytety stały się jednym z głównych miejsc narodzin nowoczesnego radykalizmu. Naszą gościnią jest dr Izabela Mrzygłód, laureatka Nagrody Historycznej im. Mariana Turskiego za książkę „Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym”. Punktem wyjścia do rozmowy jest pobicie historyka Marcelego Handelsmana przez studentów związanych z ruchem narodowym na Uniwersytecie Warszawskim w 1934 r. To pokazało, jak bardzo przemoc weszła do życia akademickiego. Rozmawiamy o tym, czym był i jak działał Obóz Narodowo Radykalny oraz dlaczego ONR polska i Obóz Wielkiej Polski zdobywały wpływy wśród studentów i młodej inteligencji. Analizujemy skutki wojny polsko-bolszewickiej, mówimy o kryzysie demokracji, zamachu majowym i rozczarowaniu młodych Polaków. Dla wielu młodych niepodległa Polska okazała się państwem słabym, podzielonym i niespełniającym ich oczekiwań. W rozmowie ponadto: antysemityzm, przemoc polityczna i marzenia o nowym narodowym porządku. Dlaczego państwo tolerowało zamieszki na uczelniach? Kim byli młodzi działacze związani z ruchem narodowym i ludowym, dlaczego wtedy rozwijały się prawicowe partie? I dlaczego radykalizm tak silnie przyciągał młodzież z inteligenckich i dobrze sytuowanych rodzin? To opowieść o tym, jak kryzys demokracji i poczucie rozczarowania polityką mogą stopniowo przesuwać społeczeństwo w stronę radykalnych ideologii i przemocy. 3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka: 1. Dlaczego polscy studenci radykalizowali się w latach 30. 2. Jak ONR i ruch narodowy zdobywały wpływy na uczelniach 3. Dlaczego przemoc polityczna stała się częścią życia II RP. Oś czasu: 00:00 - Najciekawsze fragmenty 02:41 - Pobicie dziekana na Uniwersytecie Warszawskim: przygrywka do przemocy lat 30. XX w. 07:30 - Początki radykalizacji w Polsce i za granicą 14:05 - Żydzi: osoby drugiej kategorii? 20:10 - Umacnianie ONR: z czego się wzięło? 27:30 - Narastanie przemocy na uniwersytetach: na czym polegało rok po roku? 34:35 - Dlaczego państwo nie interweniowało w trakcie zamieszek? 42:11 - Kapitulacja władz uniwersyteckich.

Kim naprawdę byli bogowie greccy i dlaczego greccy herosi byli tak ważni dla mieszkańców starożytnego świata? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Tomasz Mojsik opowiada o tym, czym była mitologia grecka i dlaczego do dziś pozostaje jednym z fundamentów europejskiej kultury. Rozmawiamy o tym, czym jest mit i dlaczego opowieści o herosach nie były jedynie fantazją, ale sposobem rozumienia świata, który tworzyła starożytna Grecja i jej mieszkańcy. Analizujemy, czym różni się mitologia grecka i rzymska, jak funkcjonowali bogowie mitologii greckiej oraz w co wierzyli Grecy. Dlaczego herosi musieli być śmiertelni? Kim byli bohaterowie związani z konkretnym greckim polis, a kim byli herosi ogólnogreccy? W rozmowie wspominamy mit o Heraklesie, historię Odyseusza oraz argonautów. Pytamy też o to, dlaczego greckie mity są pełne bohaterów niejednoznacznych, dalekich od ideałów znanych ze szkolnych uproszczeń. Czym była grecka kultura i dlaczego herosi byli bliżsi ludziom niż sami bogowie? To opowieść o świecie, w którym mity budowały wspólnotę, tłumaczyły rzeczywistość i pomagały Grekom zrozumieć samych siebie. Nasza rozmowa ukazuje się przy okazji premiery najnowszego wydania Pomocnika Historycznego „Polityki”: „Bogowie i Herosi. Odyseusz i inni bohaterowie rekcje mitologii”. Numer dostępny na stronie: https://sklep.polityka.pl/

Dlaczego tuż po wojnie to Łódź stała się najważniejszym miastem w Polsce? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” rozmawiamy o niezwykłym czasie, gdy powojenna Łódź przejęła rolę centrum życia intelektualnego i artystycznego. Zrujnowana Warszawa nie była jeszcze gotowa do odbudowy, dlatego przez kilka lat to Łódź funkcjonowała jako jedna z nieformalnych stolic Polski. Punktem wyjścia jest książka „Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy”. Jej autorka Małgorzata Czyńska przybliża, jak wyglądała historia Łodzi po 1945 r. i dlaczego miasto kojarzone wcześniej głównie jako Łódź przemysłowa stało się przestrzenią intensywnego życia kulturalnego. Przyjeżdżali tu pisarze, filmowcy i artyści, swoje miejsce znalazły wydawnictwa, redakcje, teatry i uczelnie (powstał Uniwersytet Łódzki czy późniejsza łódzka filmówka). W rozmowie pojawiają się postaci takie jak Aleksander Ford czy Katarzyna Kobro. Staramy się odpowiedzieć na pytanie o to, czym Łódź wtedy była: miejscem chaosu, energii czy ogromnego głodu kultury? To opowieść o krótkim momencie, gdy życie w powojennej Łodzi stało się symbolem odbudowy polskiej kultury i nowego początku po katastrofie wojny.

Czy wystawianie ciał dawnych władców to wciąż temat tabu, a Egipcjanie naprawdę pogubili się w tym, kogo skrywają królewskie grobowce? W nowym odcinku wideokastu „Polityka o historii” Agnieszka Krzemińska sprawdza, czy Wielkie Muzeum Egipskie (GEM Cairo) rzeczywiście rzuca na kolana i jak wygląda nowe muzeum w Kairze na tle legendarnego gmachu na placu Tahrir. Naszym gościem jest archeolog i egiptolog dr Wojciech Ejsmond z PAN, członek Warsaw Mummy Project, z którym odkrywamy najbardziej mroczne i fascynujące sekrety Egiptu. Rozmawiamy o tym, dlaczego przez wieki mumie egipskie i mumie starożytnego Egiptu traktowano jako panaceum, a mumifikacja w Egipcie oraz balsamowanie zwłok stały się podstawą do produkcji specyficznego lekarstwa, co napędzało handel fałszywkami. Analizujemy mumie, sekrety faraonów, w tym fenomen „mumii dziewicy”, oraz historię Złotej Parady Faraonów, w której 22 królewskie mumie przewieziono do National Museum of Egyptian Civilization. Sprawdzamy, co naprawdę kryje mumia Tutanchamona, jak wyglądała jej historia oraz co skrywał oryginalny sarkofag Faraona. Przyglądamy się również temu, jak mumie są badane współcześnie – dzięki tomografii i analizie DNA badacze mogą wirtualnie „odwijać” bandaże bez dotykania ciała, by sprawdzić, na co chorowali faraonowie. Archeologia Egiptu to dziś nie tylko piramidy w Gizie czy majestatyczne piramidy w Egipcie, ale też walka o to, by wszystkie zabytki Egiptu i najnowsze odkrycia Egiptu były prezentowane godnie, co pokazuje nam właśnie nowe muzeum egipskie w Kairze. To rozmowa o tym, jak otwarcie muzeum egipskiego w Kairze zmienia egiptologię, dlaczego dawniej publiczne odwijanie mumii było spektaklem i czy klątwa faraona wciąż budzi lęk dokonujących najnowszych odkryć archeologicznych w Egipcie. Z dr. Wojciechem Ejsmondem rozmawia Agnieszka Krzemińska, „Polityka o historii”.

Czy polscy burmistrzowie w czasie, jakim była II wojna światowa, byli jedynie wykonawcami decyzji niemieckiej administracji, czy też ich rola była bardziej złożona? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” zastanawiamy się, jak funkcjonowała lokalna władza w realiach okupacji i jakie dylematy towarzyszyły codziennym decyzjom urzędników. Naszym gościem jest dr Grzegorz Rossoliński-Liebe, który analizuje realia funkcjonowania administracji w czasie, jakim była okupacja Warszawy. Rozmawiamy o postaciach takich jak Stefan Starzyński oraz Julian Kulski. Mówimy o tym, jak wyglądało zarządzanie miastem pod kontrolą Niemców. Analizujemy proces tworzenia takich miejsc jak getto w Warszawie. Kim byli Volksdeutsche i jak wpływali na system władzy? Czy polscy urzędnicy działali w warunkach przymusu? I gdzie przebiegała granica między administracją a odpowiedzialnością za Holokaust? To rozmowa o decyzjach podejmowanych w ekstremalnych warunkach i o cienkiej granicy między przetrwaniem a współudziałem. Z dr. Grzegorzem Rossolińskim-Liebem rozmawia Marcin Zaremba, „Polityka o historii”.

Czy zamach majowy 1926 był zaplanowany, czy był skutkiem narastającego kryzysu, w jakim znalazła się II Rzeczpospolita? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” Marcin Zaremba i prof. Janusz Mierzwa z UJ analizują genezę wydarzeń określanych jako zamach majowy. Jak zamach stanu Piłsudskiego wyglądał w praktyce? Punktem wyjścia do rozmowy jest sytuacja polityczna i gospodarcza tamtego okresu: niestabilne rządy parlamentarne w II RP, rosnące napięcia społeczne oraz hiperinflacja w Polsce. Przyglądamy się wydarzeniom, które poprzedziły przewrót majowy 1926, m.in. polityce, jaką prowadził Władysław Grabski. Jakie znaczenie miały reformy Grabskiego? Rozmawiamy o sporach wokół dokumentu, jakim była konstytucja marcowa, a także o wydarzeniach takich jak zabójstwo prezydenta Narutowicza, które stało się symbolem narastających konfliktów politycznych. Jaką rolę odegrał Wincenty Witos i dlaczego jego rząd stał się jednym z impulsów do działań, jakie podjął Piłsudski? Analizujemy, czym był przewrót majowy i jakie były rządy sanacji, badamy konsekwencje tych wydarzeń i podsumowujemy, jak ukształtowała się sanacja w Polsce. To opowieść o decyzji, która na lata zmieniła polską politykę. Z prof. Januszem Mierzwą rozmawia Marcin Zaremba, „Polityka o historii”.

Skąd tak naprawdę pochodzą Piastowie? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” analizujemy najnowsze badania genetyczne Piastów, które rzucają inne światło na to, skąd pochodzą Piastowie i jakie jest pochodzenie pierwszej dynastii Polski. Czy to możliwe, że Piastowie byli tutejsi, czy też ich korzenie sięgają dalej, poza ziemie słowiańskie? Gościem odcinka jest archeolog prof. Andrzej Buko, który opowiada, jak wyglądały początki państwa polskiego. Rozmawiamy o tym, kim byli pierwsi Piastowie, a także jaką rolę odgrywały grody i struktury władzy w czasach, gdy kształtowała się Polska Piastów. Czy nowe odkrycia zmienią nasze myślenie o tym, skąd pochodzą Polacy? Analizujemy także różnice regionalne (Piastowie mazowieccy), badamy znaczenie Mazowsza i początki Polski Piastów. Czy na tych terenach byli obecni Skandynawowie? Co mówią o tym znaleziska archeologiczne, w tym kamienne grobowce? Ten odcinek wideokastu łączy naukę i historię. Wyjaśniamy tajemnice początków Polski, pokazując, jak współczesne badania zmieniają nasze rozumienie przeszłości. Z prof. Andrzejem Buko rozmawia Agnieszka Krzemińska, „Polityka o historii”.

Kim tak naprawdę był Bolesław Bierut i jaką rolę odegrał w historii Polski po II wojnie światowej? W nowym odcinku wideokastu „Polityka o historii” przyglądamy się postaci, którą jedni nazywają człowiekiem Stalina, a inni postrzegają jako sprawnego organizatora, dzięki któremu kwitła w Polsce władza komunistyczna. Prof. Piotr Osęka, nasz dzisiejszy gość, analizuje, co doprowadziło do tego, że Krajowa Rada Narodowa mianowała Bieruta na prezydenta. Opisuje też realia życia w kraju, którym była Polska pod władzą komunistów. Rozmawiamy o tym, jak przebiegała stalinizacja Polski i czym był kult Stalina. Pytamy o śmierć Bieruta: czy była to rzeczywiście tajemnicza śmierć, czy naturalny finał kariery polityka lojalnego wobec Moskwy? Wspominamy pogrzeb Bieruta, który stał się symbolicznym momentem epoki i zarazem fenomenem ze względu na masowy udział społeczeństwa w ceremonii. Zastanawiamy się wspólnie, czy można zgodzić się z hasłem „Bierut marionetka Stalina” czy rzeczywistość była jednak bardziej skomplikowana. Prof. Piotr Osęka i Marcin Zaremba, „Polityka o historii”.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii”: historia mody. Agnieszka Krzemińska gości autorkę książki „Ugly. Encyklopedia brzydkiej mody”, by zrozumieć, jak wyglądała historia mody od starożytności do współczesności. Karolina Żebrowska opowiada, jak zmieniały się trendy modowe: jak wyglądała historia mody męskiej i dlaczego to niejeden mężczyzna był, jak to się dziś mówi, trendsetterem. Rozmawiamy o tym, dlaczego moda męska i moda damska niosły informacje o statusie społecznym i przynależności klasowej. Czy modne trendy były wygodne do codziennego noszenia? Zastanawiamy się też, czym charakteryzują się filmy kostiumowe i jak działa współczesna kostiumografia. Dlaczego kino rzadko pokazuje prawdziwą modę XIX wieku? A czy serial „Bridgertonowie” mówi więcej o naszych wyobrażeniach o różnorodności, seksapilu i kobiecej sprawczości niż o epoce regencji? Czy widz w ogóle oczekuje wierności źródłom, czy raczej czytelnych kodów, które pozwalają mu „poczuć klimat” epoki? Zastanawiamy się również, dlaczego mody wracają w przetworzonej formie. Gorsety, bufiaste rękawy, platformy, chokery – wszystko to już było, ale dziś funkcjonuje w innym kontekście społecznym i technologicznym. To rozmowa o ciele, władzy, klasie i wyobraźni. O tym, że historyczny strój bywa lepszym źródłem wiedzy o społeczeństwie niż niejeden dokument. I że śmiejąc się z dawnych mód, śmiejemy się trochę z samych siebie.

Jak powstało Opus Dei i czy skrywa jakieś sekrety Kościoła? W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” mówią o tym Marcin Zaremba i dziennikarz tygodnika „Polityka”, ekspert do spraw kościelnych Adam Szostkiewicz. Wyjaśniamy, co to jest Opus Dei i kim jest św. Josemaria Escriva, założyciel tej organizacji. Rozmawiamy wokół wydanej właśnie po polsku książki dziennikarza śledczego Garetha Gore'a („Opus dei”, Prószyński i s-ka). Gore wyjaśnia, że to obracająca brudnymi pieniędzmi, dopuszczająca się handlu ludźmi, skrajnie prawicowa organizacja. Analizuje dokumenty bankowe, liczy miliardy wyprowadzone nielegalnie na budowę swojej potęgi, wymienia finansowane przez nią ultrakonserwatywne inicjatywy. Rozmawiamy też o tym, jakie tajemnice Kościoła katolickiego skrywa ta organizacja. Czy Opus dei to sekta, jak chciał Dan Brown w „Kodzie Leonarda da Vinci”? I jak głęboko w struktury organizacji Kościoła wkradło się Opus Dei?

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” analizujemy realizację serialu „Piekło kobiet” (HBO Polska), stawiając pytania o granice opresji kobiet w II RP. Prof. Marcin Zaremba sprawdza wraz ze swoją gościnią – prof. Katarzyną Sierakowską – czy serial historyczny, w którym występują Agata Turkot i Mateusz Damięcki, a który wyreżyserowała Anna Maliszewska, to tylko mroczna fikcja, czy rzetelnie odwołuje się do prawdy historycznej. Nowy serial HBO staje się pretekstem do analizy tego, jak patriarchat oraz sztywne ramy społeczne definiowały granice wolności ponad sto lat temu. Rozmówcy wielokrotnie wracają w rozmowie do manifestu „Piekło kobiet” z 1930 r. Tadeusz Boy-Żeleński i jego słynne „barbarzyństwo paragrafów” to punkt wyjścia do rozmowy o systemowej opresji rzucającej wyzwanie elitom. Poruszane są również takie zjawiska, jak szklany sufit i przemoc domowa wobec kobiet w II RP – temat, który przedwojenna Polska zupełnie pomijała w debacie publicznej. Wyjaśniamy, co emancypacja kobiet w Polsce oraz prawa wyborcze kobiet z 1918 r. oznaczały w rzeczywistości, w której lobby katolickie skutecznie blokowało projekty ustaw małżeńskich, które mogły wpłynąć i zmienić społeczeństwo, gdy odrodzenie II RP stawało się faktem. Jednocześnie wyjaśniamy, dlaczego to lekarze żydowscy stali się filarem medycznej rewolucji, stawiając wiedzę ponad ideologiczną presję, gdy macierzyństwo i rzeczywistość ekonomiczna tworzyły ślepy zaułek, w którym łatwo było o konflikt z prawem. Z prof. Katarzyną Sierakowską rozmowę prowadzi prof. Marcin Zaremba, „Polityka o historii”.

W nowym odcinku wideokastu „Polityka o historii” Agnieszka Krzemińska rozmawia ze swoim gościem, którym jest prof. Bartosz Kontny z Uniwersytetu Warszawskiego, o tym, jak wyglądał świat wojowników celtyckich, kiedy zaczęły się wojny i co na temat najdawniejszych konfliktów mówią nam odkrycia archeologiczne. Punktem wyjścia jest archeologia podwodna, dzięki której poznajemy historię ukrytą pod powierzchnią wody. Rozmawiamy o tym, co kryją podwodne wraki, w tym wraki Bałtyku, jak wygląda praca nurka pod wodą podczas badań oraz jakie podwodne odkrycia potrafią całkowicie zmienić nasze wyobrażenia o przeszłości. Jakie skarby pod wodą wciąż czekają na odkrycie i jak wygląda współczesne poszukiwanie śladów przeszłości – od profesjonalnych badań po działania, które prowadzą poszukiwacze skarbów pod wodą. Czy odkrycia archeologiczne w Polsce mogą pomóc nam lepiej zrozumieć, czym jest historia wojenną Europy? Jakie tajemnice kryją zatopione statki i artefakty spoczywające na dnie morza? O świecie dawnych wojowników i historii zapisanej pod wodą opowiada prof. Bartosz Kontny.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Marcin Zaremba oraz prof. Błażej Brzostek rozmawiają o tym, jak wyglądała Polska po 1989 roku. W tym odcinku wracamy do czasów, gdy transformacja polityczna i gospodarcza w Polsce zmieniła wszystko, a szalone lata 90. stały się sceną jednego z największych eksperymentów społecznych. Analizujemy, jak plan Balcerowicza i jego słynna terapia szokowa wpłynęły na gospodarkę Polski, wprowadzając brutalny kapitalizm po polsku. Sprawdzamy, jak reformy Balcerowicza i nagły wolny rynek zderzyły się z rzeczywistością, wywołując rekordowe bezrobocie w Polsce i trwale zmieniając mentalność Polaków. Ale Polska lat 90. to nie tylko statystyki. Lata 90. to dziś przede wszystkim wspomnienia o świecie, w którym postkomunizm w Polsce mieszał się z marzeniem o zachodnim luksusie. Odkrywamy, czym był wtedy amerykański sen, jak moda lata 90. w Polsce wypełniła ulice kolorami i dlaczego kolorowe lata 90. do dziś budzą tak silne emocje. Analizujemy lata 90: jak się żyło oraz jak samorząd terytorialny w Polsce i etos, który niosła Solidarność, budowały nową strukturę państwa. Czy polska transformacja ustrojowa w Polsce po 1989 roku mogła potoczyć się inaczej? Spoglądamy na lata 90. okiem badaczy, ale też z przymrużeniem oka, porównując lata 90. do dziś, by zrozumieć, jak Polska po upadku komunizmu goniła świat i jak tamte doświadczenia ukształtowały naszą obecną rzeczywistość. To podróż przez lata 90. jak było naprawdę, od bazarów pod Pałacem Kultury i Nauki po narodziny potężnych fortun. Rozmowę o tym, jak wyglądała transformacja ustrojowa w Polsce po 1989 roku z prof. Błażejem Brzostkiem prowadzi prof. Marcin Zaremba, Polityka o historii.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” Agnieszka Krzemińska oraz prof. Jakub Morawiec próbują ustalić, co skrywa Grenlandia i jaka jest historia Grenlandii. Historia, która zaczęła się, gdy Eryk Rudy i wikingowie organizowali swoje wielkie wyprawy morskie, to klucz do zrozumienia, dlaczego współczesna relacja Grenlandia vs USA budzi dziś takie emocje. Badamy sagi nordyckie, sagi wikingów oraz dowody na odkrycie Ameryki przez Skandynawów, sprawdzając, jak wyglądało życie codzienne w osadach, jak przetrwali Inuici, Eskimosi, ludzie Grenlandii i dlaczego to właśnie Arktyka stała się ich domem. Wyjaśniamy, dlaczego Grenlandia należy do Danii, czemu Grenlandia budzi dziś takie kontrowersje geopolityczne i dlaczego Grenlandia jest tak ważna w kontekście globalnych surowców. Analizujemy ponadto, po co Trumpowi Grenlandia dzisiaj. Przyglądamy się, jak ta ogromna wyspa przez wieki przechodziła z rąk do rąk – od wolnych osad wikingów, przez poddaństwo koronie norweskiej w 1261 r., aż po polityczne przetasowania w ramach unii kalmarskiej, gdy to Dania wyznaczała kierunek rozwoju politycznego wyspy. Z prof. Jakubem Morawcem rozmawia Agnieszka Krzemińska, „Polityka o historii”.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii”: kim były ołowiane dzieci? Anna Kowalczyk, dziennikarka Programu Trzeciego Polskiego Radia i autorka audioopowieści „Ołowiane dzieci”, opowiada, jak naprawdę wyglądała ołowica w Szopienicach, choroba, która dotykała przede wszystkim hutników pracujących na Śląsku. Huta metali nieżelaznych Szopienice, utworzona w pierwszej połowie XIX w., działała aż do 2008 r., ale głośno zrobiło się o niej przede wszystkim w latach 70. XX w. O tym opowiada najnowszy serial „Ołowiane dzieci” na platformie Netflix. Ale czy ekranowa rzeczywistość spotyka się z prawdziwą historią? Rozmawiamy o tym, jaka jest prawda i fikcja w serialu. Gościni wideokastu Anna Kowalczyk dotarła do świadków tamtych wydarzeń, rozmawiała z historykami i medykami, dzięki czemu do głosu doszli ci, którzy byli na pierwszej lini frontu. A była to m.in. doktorka od familoków Jolanta Wadowska-Król, prof. Bożena Hager-Małecka i pielęgniarka Wiesława Wilczek. Te kobiety przy wsparciu mieszkańców rozwiązały zagadkę, jaką były zatrucia szopienickich dzieci. Niektórzy mówią, że to był „śląski Czarnobyl”. Kobiety ujawniły skalę problemu, bo z badań wynikało, że ok. 5 tys. dzieci chorowało na ołowicę. Jej skutki te żyjące do dziś stale odczuwają, mimo że dzięki wysiłkom dwóch lekarek jeździły na całe miesiące do sanatoriów i szybko udało się im wynieść z Szopienic.
O tym, czy problem udało się rozwiązać na zawsze i czy wyciągnęliśmy z tego wnioski, z Anną Kowalczyk rozmawia Agnieszka Krzemińska, „Polityka o historii”.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii”: judaizm bez tajemnic, czyli jak wyglądały początki judaizmu. Nasz gość, prof. Łukasz Niesiołowski-Spanò, historyk starożytności, przybliża ze szczegółami, jak powstał judaizm. Rozmawiamy o tym, jak wyglądały dzieje Żydów i czy Stary Testament to na pewno najlepsze źródło wiedzy. Zastanawiamy się, jak wyglądał judaizm w czasach Jezusa, jaki był Bóg Izraela i co byśmy o nim wiedzieli, gdyby Biblia się nie zachowała. W rozmowie poruszamy takie wątki jak niewola babilońska, obrzezanie religijne jako znak odrębności, ale też narzędzia kontrolującego wspólnotę. Rozmawiamy też o tym, kiedy powstała Biblia i czy Biblia została zmieniona – a jeśli tak, to co to oznacza. Czy Biblia jest dziś wiarygodna? Z prof. Łukaszem Niesiołowskim-Spanò rozmawia Agnieszka Krzemińska, tygodnik „Polityka”.

W nowym odcinku wideokastu „Polityka o historii”: Marek Łuszczyna, autor książki „Bękarty Polski”, opowiada o tym, jak wyglądała po wojnie zemsta na Niemcach. Łowcy nazistów poszukiwali sprawiedliwości – zaczęło się więc m.in. polowanie na Adolfa Eichmanna. Jedną z osób zaangażowanych w poszukiwania był Tuwja Friedman, znany wcześniej jako Tadeusz Jasiński. O jego życiu, na podstawie akt historycznych, pisze Marek Łuszczyna w swojej najnowszej książce „Bękarty Polski”.
Jak działali Żydzi po wojnie, jak wyglądało życie w Niemczech i Polsce po upadku nazistów? W jaki sposób udało się doprowadzić na proces architekta Holokaustu Adolfa Eichmanna?
Rozmowę z Markiem Łuszczyną prowadzi Marcin Zaremba, „Polityka o historii”.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii”: prof. Andrzej Friszke i prof. Rafał Wnuk analizują powstania w Polsce. W rozmowie wraca pytanie: czy powstania miały sens? Zastanawiamy się także, czy i jak tożsamość narodowa jest uwikłana w debatę o tym, „dlaczego powstanie było błędem”. Szczególne miejsce zajmują powstania narodowe w XIX w., w tym powstanie listopadowe i powstanie styczniowe. Historycy przypominają, jak wyglądała walka o wolność w realiach zaborów, które przypieczętowały upadek Polski, oraz jak te doświadczenia przekładają się na naród polski dzisiaj. Dlaczego walka o wolność to dla Polaków zbrojne powstania, bunty i nieposłuszeństwo obywatelskie? Do dziś pytamy, czy powstanie listopadowe mogło zakończyć się sukcesem albo czy powstanie warszawskie miało sens. Czy to adekwatne pytania z perspektywy historii – i jak myśleli o tym ówcześni powstańcy? Rozmowa obejmuje również XX w. i takie zagadnienia jak Solidarność i Sierpień '80. Historia Solidarności jest ukazywana jako podręcznikowy przykład sprzeciwu, gdy rządziła władza komunistyczna w Polsce, a zarazem ważny punkt odniesienia dla tradycji powstańczej. Z profesorami Andrzejem Friszke i Rafałem Wnukiem rozmawia prof. Marcin Zaremba, Polityka o historii.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii”: Artur Domosławski i Marcin Zaremba zastanawiają się, co się tak naprawdę dzieje w Wenezueli i czy Wenezuela 2025 może być rozumiana jako „Wenezuela bez planu” politycznego i gospodarczego. Czy to, co widzimy dziś w mediach, to historia upadku Wenezueli? Domosławski i Zaremba opisują atak na Wenezuelę, związany z tym narastający konflikt Wenezuela–USA i osadzają bieżące wydarzenia w kontekście historii ostatnich dekad, od czasów, gdy rządził Hugo Chávez, aż po epokę znaną jako „Wenezuela Maduro”. Stawiają też pytanie o to, kiedy i w jaki sposób rewolucja kubańska mogła przyczynić się do zmian w Wenezueli. Poruszamy w związku z tym tematy takie jak: ropa w Wenezueli, inflacja w Wenezueli, wynikające z niej protesty społeczne w Caracas, których symbolem jest Maria Corina Machado i przyznana jej Pokojowa Nagroda Nobla 2025. Czy korupcja, problemy z ropą i napięte kontakty z USA to przepis na biedę? W końcu: jak bogactwo zniszczyło Wenezuelę? Rozmowa obejmuje także szersze konteksty, takie jak Ameryka Łacińska, relacje USA–Kuba czy rola Marco Rubio w debacie amerykańskiej. Analizujemy, czy Nicolas Maduro schwytany przez rząd USA to punkt zwrotny w historii Wenezueli, czy raczej kolejny etap znanego kryzysu politycznego i gospodarczego. Z Arturem Domosławskim o najnowszej historii Wenezueli rozmawia Marcin Zaremba, Polityka o historii.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” rozmawiamy o tym, jak w PRL wyglądało życie osób, o których mówi się nadal za mało, czyli kobiet. Gościem, który prowadzi nas przez ten temat, jest prof. Błażej Brzostek, autor książki „Życie codzienne kobiet w PRL-u”.
Na kobiety w PRL patrzymy zwykle przez pryzmat haseł propagandowych, jak m.in. znane „kobiety na traktory”. Ale jak tak naprawdę wyglądało ich życie codzienne w PRL, w której rzeczywistość to były kolejki do sklepów, brak towaru, konieczność radzenia sobie z wyzwaniami? Takie obrazki często przedstawiała Polska Kronika Filmowa.
 W rozmowie cofamy się o krok: spoglądamy, jak wyglądała Polska po wojnie, gdy często samotne kobiety musiały być bardzo zaradne. Emancypacja kobiet w Polsce była już wtedy mocno widoczna, jednak PRL, który propagował równość, dla kobiet jest czasem mocnego patriarchatu. Finansowa, werbalna i fizyczna przemoc wobec kobiet była zjawiskiem powszechnym, a jednocześnie niewidzialnym, bo w małżeństwie nienazywana przemocą, w miejscu pracy zamiatana pod dywan, w przestrzeni publicznej traktowana jako „ryzyko”, które kobieta powinna umieć przewidzieć i unikać.
Rozmawiamy także o tym, dlaczego kobiety w polityce tamtego czasu były tak mało widoczne. „Nikt się tym wtedy nie przejmował” – zauważa historyk. I właśnie ten brak zdziwienia, brak protestu, brak pytania o reprezentację najlepiej pokazuje, jak bardzo patriarchalne reguły przetrwały zmianę systemu. I po części trwają do dziś. Zapraszam do wysłuchania i obejrzenia materiału. Z prof. Błażejem Brzostkiem rozmawia Agnieszka Krzemińska, Polityka o historii.

W pierwszym w 2026 r. odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Małgorzata Kot z Wydziału Archeologii UW w rozmowie m.in. o tym, jak wyglądała historia ludzkości, życie w paleolicie i dlaczego wyginęli neandertalczycy. Homo sapiens długo żyli równolegle z innymi grupami, nazywanymi hominidami (do których należeli m.in. neandertalczycy). Dlaczego więc jako jedyni przetrwaliśmy do czasów dzisiejszych? Jak powstali ludzie współcześni? Paleolit coraz trudniej opisać jedną „wielką narracją”. Zamiast niej powstają mikrohistorie: opowieści o konkretnych miejscach, jaskiniach i epizodach osadniczych. W rozmowie także: czy ludzie paleolitu myśleli historycznie? Różnice neandertalczyk vs homo sapiens oraz podobieństwa między nimi. Krzyżowanie się z neandertalczykami pozwoliło homo sapiens przetrwać w zimnej Europie, choć byli przyzwyczajeni do warunków z kontynentu afrykańskiego. Jednocześnie neandertalczycy krzyżowali się z innymi grupami. Kim byli denisowanie, co oznacza populacja widmo i w jaki sposób śladów DNA denisowian szuka prof. Kot? Z prof. Małgorzatą Kot rozmawia Agnieszka Krzemińska, Polityka o historii.

W najnowszym (i świątecznym) odcinku wideokastu „Polityka o historii”: prof. Robert Wiśniewski. Czy Jezus żył naprawdę i co o tym mówi Biblia? Pierwsi chrześcijanie i wiara w narodziny Jezusa. Ile historii jest w Biblii i jakim dzieckiem był Jezus, jak wyglądał chrzest Jezusa w Jordanie. A może Jezus był postacią historyczną? Prof. Wiśniewski wyjaśnia, jak żyli chrześcijanie pierwszych wieków, jakie mieli obrzędy religijne. Kim byli Trzej Królowie, czy Gwiazda Betlejemska naprawdę ukazała się trzem Mędrcom? Narodzenie Jezusa do dziś budzi zainteresowanie i wiele osób zastanawia się, czy Jezus istniał naprawdę. Sprawdzamy, czy Biblia ukrywa niewygodną prawdę na ten temat, weryfikujemy, jak wyglądał początek chrześcijaństwa. Z prof. Robertem Wiśniewskim rozmawia Agnieszka Krzemińska, Polityka o historii.

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” gościem Marcina Zaremby jest Witold Szabłowski, dziennikarz i reportażysta, autor książki „Kucharze dyktatorów”. Rozmawiamy o tym, co jadali znani dyktatorzy i czy mieli swoje zachcianki. Witold Szabłowski rozmawiał z kucharzami największych dyktatorów, na jego liście znaleźli się m.in. Władimir Putin, Fidel Castro, Saddam Husajn, Kim Dzong Il czy Wojciech Jaruzelski. Z jakimi wyzwaniami kucharze codziennie musieli się zmagać? A może najkrwawsi dyktatorzy najbardziej lubili „domową kuchnię”? Jak jadało 10 najgorszych dyktatorów, dlaczego posiłek to był czas relaksu i kto był odpowiedzialny za otyłość Kim Dzong-Una? Kulinarne tajemnice przybliża Witold Szabłowski. Rozmowę prowadzi Marcin Zaremba, Polityka o historii.

W dzisiejszym odcinku wideokastu „Polityka o historii”: dr Ewa Pałasz-Rutkowska i historia Japonii. Japonistka i orientalistka w rozmowie z Agnieszką Krzemińską przybliża, jak wygląda Cesarstwo Japońskie. Od 2019 r. 126. cesarzem kraju jest Naruhito (syn cesarza Hirohito). Jak wyglądają rządy najdłuższej dynastii na świecie, czym się charakteryzują? Jakie stoją przed nią wyzwania? W rozmowie nie zabrakło także innych wątków politycznych i wojskowych, m.in. dzieje feudalnej Japonii i historia samurajów. Czy byli to najlepsi wojownicy w historii? Prof. Pałasz-Rutkowska opowiada także o współczesnej odsłonie tego kraju – o tym, jak żyją gejsze i kim tak naprawdę są. Weryfikujemy fakty o Japonii i wyjaśniamy, jak wygląda Japonia oczami osoby, która wielokrotnie jeździła do tego kraju. No i na koniec: przybliżamy, jak wygląda kultura w Japonii i dlaczego nie można jeść lodów w metrze. Rozmowę prowadzi Agnieszka Krzemińska, Polityka o historii.

Dzisiaj w „Polityce o historii” rozmawiamy o tym, czym są gnoza i gnostycyzm - czy to wiedza tajemna? Czym był mistycyzm chrześcijański, gnoza i kabała. Gnoza jako postawa egzystencjalna zakładała szukanie zbawienia przez duchowe poznanie, objawienia duchowe i wiedzę. Czym w tym wszystkim jest więc mistycyzm, a szczególnie mistycyzm chrześcijański, i gdzie widzimy jego ślady? Ze Sławomirem Poloczkiem, historykiem, rozmawiamy o tym, czym są ewangelie gnostyczne, czym był manicheizm i inne zapomniane religie. W rozmowie także: chrześcijaństwo a judaizm rabiniczny, czym jest kabała żydowska. Jak zapomniana przeszłość wpływa na nas dzisiaj? Ze Sławomirem Poloczkiem, współautorem „Podcastu historyków”, rozmawia Agnieszka Krzemińska, Polityka o historii.

Dzisiaj w odcinku „Polityka o historii”: epidemia ospy – Wrocław 1963, jak do niej doszło, pacjent „0”, szczepienia. Jak rozpętała się epidemia w Polsce? Ospa prawdziwa, czyli najgroźniejsza choroba cywilizacyjna, znana jako „czarna śmierć”, to choroba, która została eradykowana w 1980 r. Niecałe 20 lat wcześniej, latem 1963, do Wrocławia zawitało czarne lato. To była ostatnia taka bitwa Europy. Jak rozgościła się Ospa we Wrocławiu? Czy służby były przygotowane na epidemię? Kto był pacjentem „0” ospy prawdziwej we Wrocławiu? O epidemii ospy prawdziwej opowiada Agnieszka Nowakowska-Twardowska, wykładowczyni i dziennikarka. Rozmowę prowadzi Marcin Zaremba, Polityka o historii.

Dzisiaj w „Polityce o historii” Michał Baranowski, historyk i starożytnik: rozmowa o tym, jakie są mity i historia starożytnego Rzymu. Czym wyróżniali się gladiatorzy rzymscy i czy już wszystko o nich wiemy? Jakie Rzym skrywa tajemnice? Codzienność w Rzymie wydaje się coraz lepiej zbadaną naukowo kwestią, ale czy wiemy dokładnie, jak wyglądało życie w starożytnym Rzymie?
Z dr. Baranowskim obalamy mity, które są często powtarzane na ten temat! Rozmawiamy o tym, czy gladiatorzy rzymscy to nie tylko niewolnicy, ale też czy to dobrze opłacany zawód? Do dziś gladiator i jego historia rozpala umysły. A ponadto: znane rzymskie drogi – jak budowano drogi w Rzymie? Oraz czy upadek starożytnego Rzymu ma jakiś związek z zarazami i chorobami? Sprawdzamy i rozmawiamy o tym, jak wyglądał czas zarazy.
Wielkie mity historii zmieniają się, im więcej wiemy na ten temat. Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy, którą prowadzi Agnieszka Krzemińska.

Dzisiaj w „Polityce o historii”: jak działa rosyjski wywiad? Dezinformacja w sieci, wpływ na wybory na świecie. Jakie metody wywierania wpływu mają służby specjalne Rosji i jak działa wywiad rosyjski w Polsce, ale też w innych miejscach Europy? Powszechnie wiadomo, że rosyjskie służby specjalne wywarły znaczący wpływ na wybory w Rumunii czy Mołdawii. Czy inne kraje też będą pod rosyjskim wpływem? Z jakich narzędzi korzystają Rosjanie i czy dezinformacja w sieci to działania służb wywiadu? Rozmawiamy też o znanych agentach wywiadu i sposobach inwigilacji. Jaka jest historia rosyjskiego szpiega?
Paweł Reszka, dziennikarz tygodnika „Polityka”, opowiada, jak działają służby wywiadowcze Rosji. Jak wygląda życie szpiega w kontrwywiadzie? Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy, która towarzyszy najnowszemu wydaniu naszego Pomocnika Historycznego.
Rozmowę prowadzi Marcin Zaremba, Polityka o historii.
Pomocnik Historyczny „Opowieści o szpiegach. Od Odyseusza do Bonda” dostępny na sklep.polityka.pl.

Dzisiaj w „Polityce o historii” katastrofa „Heweliusza”: jak zatonął polski prom? Wyjaśnia Roman Czejarek, autor audioreportażu o tym, jak zatonął „Jan Heweliusz”. Jaka jest jego prawdziwa historia i kto jest winny tej katastrofy: pogoda czy tzw. czynnik ludzki? „Jan Heweliusz” to dziś wrak, który leży na dnie Morza Bałtyckiego. Katastrofa polskiego promu „Jan Heweliusz” od 30 lat budzi kontrowersje. Czy zatonięcia statków i katastrofy morskie na zawsze pozostaną zagadką jak ta? Czy istnieją nagrania z momentu, gdy „Heweliusz” tonie, z których możemy dowiedzieć się więcej? Jakie są opowieści osób, które przeżyły tę katastrofę? Jaki był rejs ku przeznaczeniu „Heweliusza”?

Dzisiaj w odcinku „Polityka o historii” Kamil Janicki wywiad: Wawel – jak mieszkali polscy królowie? Kamil Janicki z kanału “Wielka historia” o tym jaka jest historia zamku na Wawelu i jakie są tajemnice polskich królów? Kamil Janicki o historii i Wawelu wie bardzo dużo, to miń. autor książki “Wawel. Biografia”. W rozmowie tłumaczy jaka jest historia Wawelu w Krakowie i czy zamek na Wawelu to atrapa? 
W odcinku odpowiadamy na pytanie dlaczego Zamek Wawelski w Krakowie był wielokrotnie przebudowywany i dlaczego Polacy zburzyli Wawel (przynajmniej częściowo)? Rozmawiamy też o o tym, jak wyglądają części zamku: podziemia Wawelu, komnaty królewskie czy katedra wawelska. Czy katedra na Wawelu służyła królowi czy ludności? Kto nią zarządzał? W rozmowie zahaczamy także o wątek jakim jest historia kościoła w Polsce średniowiecza. Czy kościół w średniowieczu rządził całym krajem? Jaki był majątek kościoła? 
A na deser: skąd wzięła się legenda smoka wawelskiego?

Dzisiaj w odcinku prof. Antoni Dudek o historii: młodość Kaczyńskiego, radykalizacja i reparacje wojenne. Czy Jarosław Kaczyński uważa, że Polska uzyska reparacje wojenne od Niemiec? Antoni Dudek mówi o niechęci Kaczyńskiego do Niemiec. Jaki związek ma z tym dziadek z Wehrmachtu? Czy stosunki polsko-niemieckie są teraz w porządku? To rozmowa też o tym, dlaczego radykalizacja Kaczyńskiego postępuje: prawica w Polsce jest coraz bardziej widoczna i głośna. Dudek uważa, że od kiedy Lech Kaczyński nie żyje, nie ma osoby, która złagodziłaby poglądy Jarosława. Polska polityka dzisiaj to też fragment naszej rozmowy: czy Jarosław Kaczyński będzie się bardziej radykalizował, antyniemieckość będzie się utrzymywała? Co myśli Kaczyński o Nawrockim po wyborach? Zapraszamy na wywiad z Antonim Dudkiem.

Dzisiaj archeolog Dariusz Błaszczyk i genetyk Michał Golubiński, czyli Słowianie a genetyka i archeologia. Skąd pochodzą Słowianie, jaka jest historia Słowian i jak żyli dawni Słowianie? Nowe badania DNA wskazują na pochodzenie Słowian, dzięki czemu wiemy więcej o tym, jak żyli pierwsi Słowianie i jak wyglądały ich pierwsze państwa. DNA pozwala zrozumieć, jaka jest geneza Słowian, kim byli wcześni Słowianie dla siebie samych. Gdzie na mapie migracji Słowian była Polska? Skąd Wielka Lechia – pseudonaukowa teoria o krainie, którą zamieszkiwali pierwsi Polacy? W odcinku rozmawiamy też o pochówku Słowian, o tym, czym jest haplogrupa r1a, na czym polegają szybko zmieniające się badania, w tym te, które zrealizował prof. Marek Figlerowicz. Zapraszamy do oglądania i słuchania.

Podczas okupacji w Warszawie na ul. Szucha mieściło się Gestapo, a zaraz obok kasyno „tylko dla Polaków”.

Greccy filozofowie, którzy byli najważniejsi? Często na tej liście wymieniani są popularni: Sokrates, Arystoteles i Platon. A jaka była biografia i filozofia Sokratesa? W najnowszym odcinku podkastu „Polityka o historii” nasz gość prof. Krzysztof Łapiński, autor książki „Najmądrzejszy”, opowiada o filozofii Sokratesa, przybliża dzieło „Obrona” Sokratesa, wyjaśnia, czym była według niego demokracja i historia, tłumaczy przepis Sokratesa na życie. Najważniejsze cytaty Sokratesa? Ich także nie zabraknie. Oglądaj i słuchaj – Agnieszka Krzemińska, „Polityka o historii”.

Po wystawie oprowadza jej współautor dr Janusz Marszalec z Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. I tłumaczy, jak to z Polakami w Wehrmachcie było.

W dzisiejszym odcinku podkastu „Polityka o historii”: rewolucja w Iranie. Łukasz Wójcik z tygodnika „Polityka” opowiada, jak wyglądał Iran przed rewolucją islamską, dlaczego ropa jest wszędzie i czym była sama rewolucja islamska w Iranie z 1979 r. Kim był Ruhollah Chomeini, który rządził Iranem, a kim jest jego obecny przywódca ajatollah Ali Chamenei? Rządzi krajem od kilku dekad, a teokracja w Iranie jest bezsprzeczna. Co to znaczy? W rozmowie wyjaśniamy także sens ataku USA na Iran w 2025 r. i zastanawiamy się, czy wojna Iran vs USA jest możliwa. W rozmowie także takie wątki: sunnici a szyici, jakie są różnice? Irak i Iran: o co chodzi w konflikcie, który trwał osiem lat? I dlaczego w Iranie ciągle wracają protesty. Rewolucja irańska: wszystko, co należy wiedzieć. Zaprasza Marcin Zaremba, Polityka o historii.

W pierwszym odcinku po wakacyjnej przerwie: prof. Paweł Machcewicz i antysemityzm w Polsce w czasach PRL, czyli Mieczysław Moczar, Władysław Gomułka i Marzec 1968. Jak moczarowcy wpłynęli na nastroje antyżydowskie i antysyjonizm, gdy trwały czasy Gomułki? Czy protesty studentów i 1968 r. był inicjatywą oddolną, a może narzędziem politycznym w rękach frakcji we władzach PZPR, które skupione były wokół Mieczysława Moczara? Kto rozpowszechniał tezę, że Żydzi byli odpowiedzialni za stalinizm w Polsce, i dlaczego? Omówimy też narodowy komunizm i jego powiązania z PRL. Zapraszamy do oglądania i słuchania!

Dr Paweł Szadkowski z Uniwersytetu w Białmystoku prowadzi nas przez dzieje Półwyspu Iberyjskiego, gdzie warstwy Iberów, Basków, Rzymian, Wizygotów i Arabów ułożyły skomplikowaną mozaikę kultur. Od uprzemysłowionego Kraju Basków i rybackiej Asturii, przez dumną Katalonię, po wielokulturową Andaluzję odkrywamy, że wspólna flaga zasłania plątaninę języków, mitów i ambicji. Rozmawiamy o rekonkwiście, dziś chętnie przywoływanej przez skrajną prawicę, o inkwizycji demonizowanej bardziej, niż na to zasługuje, i o tym, jak Cortés, Karol V oraz złoto Ameryk zbudowały pierwsze globalne imperium, którego Hiszpania nie potrafiła utrzymać. To historia kraju rozdartego między idealizmem Don Kichota a pragmatyzmem Sancho Pansy. Kim byli pierwsi mieszkańcy Półwyspu Iberyjskiego i jakie ślady po nich pozostały? Jak naprawdę wyglądała rekonkwista? Na czym polegał hiszpański model kolonializmu? Czym jest Hispanidad? Dlaczego Hiszpania utraciła swoje światowe imperium? Chcesz więcej rzetelnych treści historycznych? U nas znajdziesz analizy, rozmowy z badaczami i książki, które warto znać. Skorzystaj ze specjalnej oferty: 30% zniżki na roczną subskrypcję z kodem HISTORIA30 na stronie www.polityka.pl/kod/historia30.

W specjalnym odcinku „Polityki o historii” Marcin Zaremba i Wiesław Władyka wspominają redakcyjnego kolegę i historyka Mariana Turskiego, który 26 czerwca obchodziłby 99. urodziny. Marian szedł na akord. Od 1958 r. aż do swojej śmierci w 2025 nieprzerwanie redagował w tygodniku „Polityka” teksty historyczne. Trudno wskazać w Polsce drugiego takiego redaktora. Co tydzień przez 52 tygodnie w roku przygotowywał do druku jeden, czasami dwa artykuły o tematyce historycznej: wywiady, eseje, teksty źródłowe. Czasami sam pisał, częściej zamawiał. Już w latach 60. skupił wokół „Polityki” grono znakomitych historyków: Juliusza Bardacha, Janusza Tazbira, Stefana Kisielewskiego, Tadeusza Manteuffela. Z kolejnymi dekadami udostępniał łamy tygodnika coraz młodszym adeptom historii, tworzył miejsce dla sporów i debat, ale także wzór po prostu ciekawego opowiadania o przeszłości. Daniel Passent kiedyś powiedział: „z trudem można znaleźć znanego historyka, który nie pisał do »Polityki« bądź nie był jurorem lub laureatem Nagrody Historycznej”. Ale Marian Turski poszedł na rekord również w innej dyscyplinie: od 1958 r. szefował jury Nagrody Historycznej „Polityki”. Nagroda, od 2025 r. jego imienia, jest najdłużej w Polsce przyznawanym wyróżnieniem za książki historyczne. Jakim redaktorem był Marian Turski i jak się z nim współpracowało? Jak rozwijał się na przestrzeni lat? Dlaczego Marian Turski nie zdecydował się wyemigrować? I dlaczego zainicjował Nagrody Historyczne „Polityki”? Chcesz więcej rzetelnych treści historycznych? U nas znajdziesz analizy, rozmowy z badaczami i książki, które warto znać. Skorzystaj ze specjalnej oferty: 30% zniżki na roczną subskrypcję z kodem HISTORIA30 na stronie www.polityka.pl/kod/historia30.

W najnowszym odcinku, którego specjalnym gospodarzem jest prof. Wiesław Władyka, rozmowa z prof. Andrzejem Romanowskim, nagrodzonym tegoroczną Nagrodą Historyczną im. Mariana Turskiego, redaktorem naczelnym Polskiego Słownika Biograficznego. PSB to dzieło unikatowe w skali światowej: ma już 90 lat, liczy prawie 300 tys. biogramów i wciąż powstaje. Tworzony przez tysiące autorów, jest pomnikiem polskiej historiografii i pamięci narodowej. A sam prof. Romanowski to uczony o ogromnym dorobku, ale też publicysta o wyrazistych poglądach, znany z odważnych ocen PRL, Jaruzelskiego i polityki historycznej, o czym również rozmawiamy. Chcesz więcej rzetelnych treści historycznych? U nas znajdziesz analizy, rozmowy z badaczami i książki, które warto znać. Skorzystaj ze specjalnej oferty: 30% zniżki na roczną subskrypcję z kodem historia30 na stronie www.polityka.pl/kod/historia30.

Dlaczego historia Białorusinów z Podlasia była przez dekady wymazywana? Jakie uprzedzenia wobec nich panowały w II RP i po wojnie? Nauczycielka i reporterka Aneta Prymaka-Oniszk, laureatka Nagrody Historycznej im. Mariana Turskiego za książkę „Kamienie musiały polecieć. Wymazywana przeszłość Podlasia”, rozmawia z Marcinem Zarembą o zapomnianej, często dramatycznej historii XX w. Uczy nas też kilku białoruskich słów i zwrotów, jak „Kab jaho chalera uziała”. Zaczynamy od mocnego antybiałoruskiego epitetu, który odsłania kulturowy dystans między Polakami a „Ruskimi”. Białorusini byli karani za mówienie „po kacapsku”, prawosławni nie mieli szans na awans w II RP, a powojnie przyniosło traumę i przemoc ze strony „polskich bandytów”. W rozmowie nie brakuje też rodzinnych anegdot – jak ta o dziadku Aleksandrze, który nie oddał konia niemieckiemu żołnierzowi. To historia bliska i jednocześnie zaskakująco daleka. Warto jej posłuchać – i zapamiętać choć kilka słów. Chcesz więcej rzetelnych treści historycznych? U nas znajdziesz analizy, rozmowy z badaczami i książki, które warto znać. Skorzystaj ze specjalnej oferty: 30% zniżki na roczną subskrypcję z kodem historia30 na stronie www.polityka.pl/kod/historia30.

Najnowszy odcinek kobiecej serii w „Polityce o historii” poświęcamy kobietom starożytnego Bliskiego Wschodu. Dominika Lewandowska, orientalistka z Uniwersytetu Warszawskiego, opowiada, czy kobiety mogły się uczyć pisać, kto zakrywał włosy i co o cielesności mówią źródła sprzed tysięcy lat. Dowiecie się, jak wyglądało życie codzienne kobiet w Asyrii i Anatolii oraz jakie miały prawa. Poruszamy temat prostytucji świątynnej, fascynacji włosami, rozwodów i opieki nad dziećmi. Mówimy też o piszących kapłankach, adopcjach, listach do mężów i kobiecej sprawczości. Nie zabrakło wątku trzeciej płci, „żonach podróżnych” i mitologii Isztar. To opowieść o silnych, przedsiębiorczych kobietach i tabliczkach, które wciąż mają wiele do powiedzenia. Z Dominiką Lewandowską rozmawia Agnieszka Krzemińska. Chcesz więcej rzetelnych treści historycznych? U nas znajdziesz analizy, rozmowy z badaczami i książki, które warto znać. Skorzystaj ze specjalnej oferty: 30% zniżki na roczną subskrypcję z kodem historia30 na stronie www.polityka.pl/kod/historia30.

W tym odcinku rozmawiamy z historykiem Sławomirem Poleszakiem, współautorem (wraz z Rafałem Wnukiem) książki „Niezłomni czy realiści. Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu”, laureatem Nagrody Historycznej „Polityki” im. Mariana Turskiego. To opowieść o dramatycznych decyzjach, jakie musieli podejmować żołnierze AK i członkowie konspiracji po drugiej wojnie światowej. Bez patosu, bez uproszczeń, za to z faktami i przykładami z pierwszej ręki. Dlaczego maj 1945 był momentem przełomowym dla tysięcy ludzi? Jakie były realne dylematy moralne i polityczne dowódców AK? W jaki sposób decyzje z Jałty wpłynęły na losy polskiego państwa podziemnego? Gdzie kończył się opór, a zaczynała brutalizacja i przemoc? Chcesz więcej rzetelnych treści historycznych? Odkryj analizy, rozmowy z badaczami i polecane książki. Skorzystaj ze specjalnej oferty: 30% zniżki na roczną subskrypcję z kodem temat30 na stronie www.polityka.pl/kod/historia30. (00:18) Wstęp do rozmowy (01:32) Maj 1945: jaka była atmosfera polskiego podziemia? (09:50) Czym kierowali się dowódcy Armii Krajowej w swoich decyzjach (14:35) Decyzje Jałty a wpływ na struktury państwa polskiego (18:04) Pomysł na nową formę konspiracji (25:33) Jak wyglądało zaangażowanie wywiadu (32:25) Życiorysy, na podstawie których opowiadane jest polskie podziemie (38:36) Brutalizacja życia codziennego (40:54) Podsumowanie.

Dzieciństwo kojarzy się dziś z zabawą, nauką i opieką dorosłych. Ale jeszcze w XIX i XX w. tysiące dzieci w Polsce zamiast szkoły trafiało do fabryk, kopalń i na służbę. Pracowały od najmłodszych lat, często wycieńczone, głodne, bez dostępu do edukacji i opieki zdrowotnej. W rozmowie inspirowanej książką Magdaleny Kopeć „Pastuszkowie, gazeciarze, tkaczki” mówimy o losie dzieci robotników, służących i ulicznych sprzedawców. Poruszamy temat milczenia wokół pracy dzieci, braku źródeł historycznych i mechanizmów psychologicznych, które wpływają na pamięć dorosłych o tamtych czasach. (00:12) Wstęp do rozmowy z Magdaleną Kopeć (01:04) Skąd pomysł na książkę o pracy dzieci (03:34) Dlaczego dorośli nie chcieli wspominać pracy z dzieciństwa (08:34) Dziecko jako tabula rasa; dlaczego dzieci chciały być jak rodzice? (11:52) Gdzie dzieci pracowały najczęściej (15:30) Praca dzieci, która reperuje budżet rodzinny (19:07) O obowiązku edukacji dzieci (27:05) Gdzie dziecko miało gorzej: na wsi czy w mieście (32:38) Jak praca wpływała na ciała dzieci (38:17) O dzieciach, które trafiły na ulicę (45:50) Wspominanie i wypieranie dzieciństwa (52:32) Podsumowanie. Chcesz lepiej poznać historię i tematy poruszane w naszych podkastach? Wykup dostęp do Polityka.pl i odkryj bogaty zbiór materiałów na wiele tematów, od historii przez politykę po kulturę. Skorzystaj z kodu HISTORIA30 i otrzymaj 30% zniżki na subskrypcję standard, kupując ją na stronie sklep.polityka.pl.

Kto wymyślił warszawskie getto? Jaką rolę w polityce prowadzącej do Zagłady odegrali inteligenci? Niemiecki reżim okupacyjny potocznie kojarzy się z sadystycznym gestapowcem bądź tłustym i przekupnym żandarmem. Zapominamy, że stworzyli go Niemcy i Austriacy ze stopniem doktora. Doktor przed nazwiskiem mieli Hans Frank bądź Ludwig Fischer, gubernator Dystryktu Warszawskiego. Wszystko miało być racjonalnie zaplanowane i, jak się wkrótce okazało, śmiertelnie skuteczne. O początkach warszawskiego getta z Justyną Majewską, autorką książki „Mury i szczeliny. Przestrzenie getta warszawskiego”, za którą otrzymała tegoroczną Nagrodę Historyczną im. Mariana Turskiego w kategorii debiuty, rozmawia Marcin Zaremba. (00:17) Wstęp (01:05) Kto wymyślił warszawskie getto (08:08) Czemu na początku miało służyć koncentrowanie Żydów w jednym miejscu (10:05) Dwa duże plany Niemców względem Żydów (13:47) Kto był organizatorem Zagłady Żydów? Kim byli ci ambitni Niemcy? (18:08) Co było najgorsze w codziennym funkcjonowaniu w warszawskim getcie (22:43) O szczelinach w życiu getta (27:40) O ogłoszeniach drobnych (29:52) Podsumowanie. Chcesz lepiej poznać historię i tematy poruszane w naszych podkastach? Wykup dostęp do Polityka.pl i odkryj bogaty zbiór materiałów na wiele tematów, od historii przez politykę po kulturę. Skorzystaj z kodu HISTORIA30 i otrzymaj 30% zniżki na subskrypcję standard, kupując ją na stronie sklep.polityka.pl.

Czy w XI-wiecznym Kościele naprawdę istniała „sodomicka zaraza”? Dlaczego papież milczał wobec homoseksualizmu wśród duchownych? I kim był Piotr Damiani: fanatycznym moralistą czy wizjonerskim intelektualistą? Prof. Krzysztof Skwierczyński z Uniwersytetu Warszawskiego zabiera nas w podróż przez cielesne i duchowe napięcia średniowiecza. Mówimy o seksualności, płci, hipokryzji, reformie Kościoła i traktatach, które przez wieki zalegały w papieskiej szkatułce. Damiani pisał o „płci anielskiej”, pokusach Chrystusa i roli męskości w kapłaństwie. Choć przez wieki nierozumiany, dziś wraca jako jeden z najciekawszych myślicieli epoki. Z prof. Skwierczyńskim rozmawia Agnieszka Krzemińska. (00:12) Wstęp (01:00) Kim był Piotr Damiani i czym zasłynął (07:45) O najcięższych grzechach (16:45) O tym, jak tworzyło się społeczeństwo represyjne (23:47) Damiani o kwestiach płci: czym była trzecia płeć? (30:27) „Przebieranki”: co oznaczały? (39:45) Nasze wyobrażenie o kwestiach seksualnych w średniowieczu (48:15) Podsumowanie. Chcesz lepiej poznać historię i tematy poruszane w naszych podkastach? Wykup dostęp do Polityka.pl i odkryj bogaty zbiór materiałów na wiele tematów, od historii przez politykę po kulturę. Skorzystaj z kodu HISTORIA30 i otrzymaj 30% zniżki na subskrypcję standard, kupując ją na stronie sklep.polityka.pl.

Przeszłość nie była łaskawa dla kobiet — w podręcznikach historii dominują mężczyźni, kobiety często pozostają w tle. Starożytny Egipt to wyjątek. Kobiety potrafiły tu zrobić karierę, rządzić i prowadzić interesy, a Herodot pisał z przerażeniem o ich swobodzie. W pierwszym odcinku naszego nowego cyklu przyglądamy się Egipcjankom: królowym, kapłankom, poetkom i zwykłym mieszkankom kraju nad Nilem. Z dr. Filipem Taterką sprawdzamy, jakie naprawdę miały prawa, możliwości i jak były postrzegane. Startujemy z serią, w której będziemy odkrywać, jak kobietom — liderkom, polityczkom, ale też zwykłym obywatelkom — żyło się w przeszłości. Zapraszamy w podróż do świata, gdzie nie tylko faraonowie mieli głos! (00:12) Wprowadzenie i początek cyklu „Kobiety w historii” (02:05) O badaniach polskich archeologów i kobietach, które sprawowały władzę w starożytnym Egipcie (05:24) Kobiety na tronie: samodzielne rządzenie czy wpływy doradców? (10:10) Charakterystyka rządów Kleopatry (13:04) Jak wyglądało życie codzienne kobiet w starożytnym Egipcie oraz ich prawa (16:15) Ścieżki kariery dostępne dla kobiet w starożytnym Egipcie (20:18) Edukacja dziewcząt: możliwości i ograniczenia (30:44) Wizerunek kobiet w literaturze starożytnego Egiptu (37:10) Jak wyglądała ochrona zdrowia kobiet w starożytnym Egipcie? (39:45) Do czego aspirowały i o czym marzyły? (50:00) Relacje homoseksualne między kobietami w Egipcie (56:56) Podsumowanie rozmowy. Chcesz lepiej poznać historię i tematy poruszane w naszych podkastach? Wykup dostęp do Polityka.pl i odkryj bogaty zbiór materiałów na wiele tematów, od historii przez politykę po kulturę. Skorzystaj z kodu HISTORIA30 i otrzymaj 30% zniżki na subskrypcję.

Zwiedzamy Florencję! Ale od czego zacząć, gdy sztuka atakuje z każdej strony? Jak nie oszaleć od piękna i nie paść ofiarą syndromu Stendhala? Przylatujemy... a raczej przyjeżdżamy pociągiem z Bolonii lub Pizy i ruszamy w miasto. Z pomocą prof. Haliny Manikowskiej odkrywamy Florencję: od fresku Masaccia w Santa Maria Novella, przez dzieła Brunelleschiego, Giotta i Michała Anioła, aż po Ogrody Bardinich z widokiem na kopułę. Po drodze panino con trippa i bistecca alla fiorentina. Plan zwiedzania, który ratuje przed sztuką w wysokim stężeniu. (00:12) Wstęp (00:49) Zwiedzamy Florencję: od czego zaczynamy? (02:30) Kościół Santa Maria Novella: pierwsze obrazy z perspektywą i niesamowite freski (04:18) Syndrom Stendhala: dlaczego nie da się zobaczyć wszystkiego we Florencji w weekend (06:08) Mercato di San Lorenzo: największy targ we Florencji. Co zjeść? (07:45) Zwiedzamy Pałac Medyceuszy (12:30) Szpital Niewiniątek, czyli wizytówka Florencji (14:53) Kim był Filippo Brunelleschi dla Florencji? Wybitny rzeźbiarz i architekt (19:20) Santa Maria del Flore: kopuła zbudowana przez Brunelleschiego, widoczna w całej Florencji (25:04) Piazza Della Repubblica i kolumna obfitości (28:15) Piazza della Signoria: dlaczego powstał dzięki walkom politycznym (31:35) Donatello: rzeźbiarz bardzo ważny dla Florencji (33:30) Galeria Uffizi (34:57) Trzy galerie sztuki we Florencji, które warto zobaczyć (38:55) Kościół Santa Croce: co w środku? (41:35) San Miniato al Monte: kościół na wzgórzu (46:10) Co zjeść na koniec takiej podróży po Florencji (48:00) Podsumowanie. Chcesz lepiej poznać historię i tematy poruszane w naszych podkastach? Wykup dostęp do Polityka.pl i odkryj bogaty zbiór materiałów na wiele tematów, od historii przez politykę po kulturę. Skorzystaj z kodu HISTORIA30 i otrzymaj 30% zniżki na subskrypcję.

Hiperinflacja, bankructwa, wojna celna z Niemcami i Wielki Kryzys. Jak II RP w ogóle przetrwała? Ten odcinek to ekonomiczna podróż po jednym z najtrudniejszych okresów w historii Polski: dwudziestoleciu międzywojennym. Marcin Zaremba rozmawia z Andrzejem Krajewskim, autorem książki „Rzeczpospolita kryzysowa”, o tym, jak wyglądało życie w kraju, który wstał z wojennej ruiny, a potem obrywał ekonomicznie nokaut za nokautem. Odcinek o tym, jak władze radziły sobie z gigantyczną inflacją, jak Grabski wprowadził nową walutę, czemu Piłsudski miał szczęście i jak polski węgiel ratował Brytyjczyków. A także – czy dało się wtedy uniknąć recesji i jak naprawdę działał Centralny Okręg Przemysłowy. (00:12) Wstęp (01:05) Jak żyło się gospodarczo w II Rzeczpospolitej? Czy było gorzej niż dzisiaj? O pożyczkach, dodrukach i inflacji (04:40) Jak wyglądał ówczesny budżet państwa (09:18) Strategie walki z drożyzną (11:41) Powstanie nowego rządu z Władysławem Grabskim na czele: reformy i nowa złotówka (16:00) Konwencja górnośląska i zakaz polskiego węgla na terenie Niemiec (22:00) Dlaczego Piłsudski był szczęściarzem? I jak polski węgiel uratował Wyspy Brytyjskie (26:02) Kryzys ekonomiczny od 1930 r. i kreatywna księgowość (32:20) Czy dałoby się wyciągnąć Polskę z Wielkiego Kryzysu? Symulacje (36:30) O działalności Centralnego Okręgu Przemysłowego (40:48) Ogromne wydatki na zbrojenia (42:30) Podsumowanie